Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách con người tìm kiếm, tiếp nhận và sử dụng thông tin. Ngày nay, người dân có thể tiếp cận một lượng lớn thông tin pháp lý cần thiết chỉ thông qua thiết bị có kết nối Internet. Thay vì phải tự tìm kiếm, đọc và đối chiếu nhiều tài liệu, người dùng có thể đặt câu hỏi trực tiếp cho các công cụ AI để nhận được câu trả lời được tổng hợp, diễn giải theo ngôn ngữ tương đối dễ hiểu.
Chúc mừng Ngày Pháp luật Việt Nam.
Không thể phủ nhận những lợi ích mà công nghệ mang lại đối với hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật. Khả năng truyền tải thông tin nhanh chóng, không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý và sự đa dạng trong hình thức thể hiện đã góp phần tạo điều kiện để kiến thức pháp luật đến gần hơn với đời sống. Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng về số lượng và tốc độ truyền tải thông tin, một vấn đề quan trọng cũng được đặt ra: Liệu người dân có đủ cơ sở để nhận diện đâu là thông tin pháp luật chính xác, còn hiệu lực và phù hợp với sự việc của mình?
Trên môi trường số, một bài viết được chia sẻ rộng rãi chưa chắc đã phản ánh đầy đủ quy định hiện hành. Một đoạn video giải thích pháp luật ngắn gọn có thể bỏ qua những điều kiện hoặc ngoại lệ quan trọng. Tương tự, một câu trả lời do AI tạo ra, dù được trình bày mạch lạc và có vẻ thuyết phục, vẫn có khả năng chứa đựng những nhận định thiếu chính xác hoặc viện dẫn căn cứ pháp lý không phù hợp. Đáng chú ý, pháp luật không phải là tập hợp những quy định tồn tại độc lập. Việc xác định quyền, nghĩa vụ hay trách nhiệm pháp lý trong từng trường hợp thường đòi hỏi phải xem xét đồng thời nhiều quy định ở các lĩnh vực pháp lý khác nhau và những tình tiết cụ thể của vụ việc. Do đó, nếu chỉ tiếp nhận thông tin một cách riêng lẻ, thiếu kiểm chứng hoặc không đặt trong bối cảnh áp dụng, người dân có thể hình thành nhận thức chưa đầy đủ, thậm chí đưa ra những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
.JPG)
Ông Nguyễn Tấn Anh – nguyên Thẩm phán, Chánh án Tòa án nhân dân quận Liên Chiểu.
Từ kinh nghiệm công tác trong ngành Tòa án, Cố vấn Cấp cao của Văn phòng Luật sư Phong & Partners, ông Nguyễn Tấn Anh – nguyên Thẩm phán, Chánh án Tòa án nhân dân quận Liên Chiểu (nay thuộc Toà án nhân dân khu vực 4), thành phố Đà Nẵng có góc nhìn thực tiễn về sự khác biệt giữa việc tìm hiểu quy định pháp luật và việc áp dụng quy định pháp luật để giải quyết một vụ việc cụ thể:
“Người dân chủ động tìm hiểu pháp luật qua AI là tín hiệu đáng mừng, tuy nhiên cần thận trọng khi tiếp nhận và vận dụng những thông tin này. Từ thực tiễn xét xử thấy rằng, mỗi vụ việc đều có những tình tiết, chứng cứ và đặc điểm pháp lý riêng. Chỉ một sự khác biệt về tình tiết hoặc chứng cứ cũng có thể dẫn đến kết quả giải quyết khác nhau. Vì vậy, không thể áp dụng máy móc những thông tin tự tìm được mà cần kiểm chứng và tham khảo ý kiến chuyên gia, luật sư.”
Trong lĩnh vực pháp lý, AI đang cho thấy tiềm năng hỗ trợ đáng kể đối với việc tìm kiếm, tổng hợp và xử lý thông tin. Những công việc như hệ thống hóa văn bản, tóm tắt nội dung, phân loại tài liệu hay gợi ý các vấn đề cần nghiên cứu có thể được thực hiện thuận tiện hơn với sự hỗ trợ của công nghệ. Tuy nhiên, khả năng xử lý thông tin không đồng nghĩa với năng lực đánh giá toàn diện một vấn đề pháp lý. Đối với những vụ việc cụ thể, việc đưa ra phương án giải quyết không chỉ phụ thuộc vào quy định pháp luật hay nội dung các điều khoản, mà còn liên quan đến quá trình xác minh sự kiện, đánh giá tài liệu, chứng cứ, đánh giá ý chí các bên liên quan, xác định quan hệ pháp luật, dự liệu những hệ quả có thể phát sinh, năng lực nhạy bén và đưa ra quyết định đối với các tình huống. Đây là những việc đòi hỏi kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn, khả năng lập luận và trách nhiệm nghề nghiệp của người hành nghề pháp luật. Đây chính là những năng lực mà các công cụ AI không thể thay thế được.
AI có thể tạo ra câu trả lời dựa trên những thông tin được cung cấp nhưng không mặc nhiên xác minh được tính xác thực, đầy đủ của các tình tiết. AI cũng có thể đưa ra những nhận định thiếu cập nhật, bỏ qua ngoại lệ hoặc dẫn chiếu sai căn cứ pháp lý. Và hơn hết, AI không thể chịu trách nhiệm với những thông tin được đưa ra.
Luật sư Lê Ngô Hoài Phong – Trưởng Văn phòng Luật sư Phong & Partners.
Nhìn nhận về các giá trị mà công nghệ mang lại trong mối quan hệ với người làm nghề luật, Luật sư Lê Ngô Hoài Phong – Trưởng Văn phòng Luật sư Phong & Partners chia sẻ: “Trí tuệ nhân tạo mang lại nhiều lợi ích trong lĩnh vực pháp lý, đặc biệt là khả năng hỗ trợ tra cứu, tổng hợp và xử lý thông tin nhanh chóng. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa thông tin pháp luật mang tính tham khảo và hoạt động tư vấn pháp lý chuyên sâu. AI có thể cung cấp câu trả lời nhưng không bảo đảm đánh giá đầy đủ tình tiết, chứng cứ và những rủi ro của từng vụ việc. Trong khi đó, Luật sư phải kiểm chứng thông tin, phân tích, vận dụng pháp luật để đưa ra phương án phù hợp, đồng thời chịu trách nhiệm nghề nghiệp đối với ý kiến tư vấn của mình. Vì vậy, AI nên được xem là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế hoàn toàn vai trò của Luật sư.”
Bên cạnh hoạt động tư vấn, tham gia tố tụng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của khách hàng, Luật sư còn có thể đóng góp vào công tác phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua việc giải thích những quy định phức tạp bằng ngôn ngữ dễ hiểu, phân tích các tình huống thực tiễn và cảnh báo những rủi ro pháp lý thường gặp. Trong môi trường số, vai trò này càng có ý nghĩa khi người dân phải tiếp nhận và sàng lọc một lượng thông tin ngày càng lớn. Những nội dung được xây dựng trên cơ sở chuyên môn, có căn cứ rõ ràng và được cập nhật thường xuyên sẽ góp phần tạo ra nguồn tham khảo đáng tin cậy, hạn chế những cách hiểu thiếu chính xác về pháp luật.
Cùng với việc nâng cao kỹ năng tiếp cận và kiểm chứng thông tin của người dân, phát triển các nguồn tài nguyên pháp lý số có chất lượng là một hướng đi cần được quan tâm trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Trên thực tế, thông tin pháp luật hiện được truyền tải thông qua nhiều kênh khác nhau, từ cổng thông tin của cơ quan nhà nước, báo chí, tạp chí chuyên ngành đến website và nền tảng truyền thông của các tổ chức hành nghề Luật sư. Tuy nhiên, nếu nội dung chỉ tồn tại dưới dạng những bài viết hoặc tài liệu riêng lẻ, thiếu sự kết nối và cập nhật, người đọc có thể gặp khó khăn khi cần tìm hiểu toàn diện một vấn đề.
Việc phát triển tài nguyên pháp lý số vì vậy không nên dừng lại ở hoạt động đăng tải văn bản hay xuất bản nội dung trực tuyến. Quan trọng hơn, các nguồn tài liệu cần được hệ thống hóa theo lĩnh vực, chủ đề và nhóm vấn đề thường gặp, đồng thời bảo đảm những yêu cầu về tính chính xác, nguồn căn cứ, thời điểm cập nhật và khả năng ứng dụng thực tiễn. Một hệ thống tài nguyên được xây dựng bài bản có thể giúp người dân tiếp cận kiến thức theo trình tự hợp lý, từ những vấn đề cơ bản đến nội dung chuyên sâu. Đối với doanh nghiệp, nguồn tài liệu có cấu trúc rõ ràng cũng có thể hỗ trợ việc nhận diện rủi ro pháp lý, tìm hiểu nghĩa vụ tuân thủ và chủ động chuẩn bị trước khi thực hiện các giao dịch quan trọng. Đặc biệt, trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi, chất lượng dữ liệu đầu vào và cơ chế kiểm chứng thông tin trở thành những yếu tố cần được chú trọng. Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được sử dụng trên nền tảng tài liệu có nguồn gốc rõ ràng và được rà soát phù hợp.
Là một tổ chức hành nghề luật có hệ thống rộng khắp ở Đà Nẵng và các thành phố lớn như Hồ Chí Minh, Hà Nội, Văn phòng Luật sư Phong & Partners đã tích cực tham gia hoạt động phổ biến kiến thức pháp luật thông qua các bài viết chuyên môn trên các báo, tạp chí, đài phát thanh và truyền hình cũng như những kênh truyền thông pháp lý khác.
Đáng chú ý, trong hoạt động phát triển chuyên môn, Phong & Partners đã công bố 8 cẩm nang pháp lý chuyên sâu, được xây dựng trên cơ sở hệ thống hóa kinh nghiệm thực tiễn của đội ngũ Luật sư trong quá trình giải quyết công việc. Việc biên soạn các cẩm nang hướng đến chuẩn hóa phương pháp nghiên cứu, quy trình xử lý và cách thức vận dụng kiến thức pháp luật trong hoạt động hành nghề. Đây cũng là cơ sở để đặt ra những định hướng tiếp theo về tổ chức, hệ thống hóa và phát triển nguồn tài nguyên pháp lý trong môi trường số.
Tuy nhiên, việc chuyển hóa tài liệu chuyên môn thành nguồn thông tin phục vụ cộng đồng cần được xem xét cẩn trọng trên nhiều phương diện, từ lựa chọn nội dung phù hợp, bảo đảm tính dễ hiểu đến kiểm chứng căn cứ pháp lý, cập nhật quy định và bảo vệ những thông tin thuộc phạm vi bảo mật. Hoạt động xây dựng tài nguyên pháp lý số của các tổ chức hành nghề Luật sư có thể trở thành một hình thức đóng góp thiết thực cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Khi tri thức chuyên môn được tổ chức và truyền tải phù hợp, giá trị của hoạt động hành nghề không chỉ giới hạn trong phạm vi từng vụ việc, từng khách hàng mà còn có thể lan tỏa đến cộng đồng.
Ngày Pháp luật Việt Nam 09/11 là dịp tôn vinh nền Hiến pháp, pháp luật nước nhà, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của việc nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật trong toàn xã hội. Trong kỷ nguyên số, tinh thần ấy cần được thể hiện thông qua những phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với sự thay đổi của công nghệ và thói quen tiếp nhận thông tin.
Ngày nay, không thể không thừa nhận sự phát triển của AI và các nền tảng số đã làm thay đổi đáng kể phương thức tiếp cận tri thức pháp luật, nhưng cần khẳng định yêu cầu cốt lõi đối với thông tin pháp lý: chính xác, khách quan, có căn cứ và phù hợp với thực tiễn. Bởi lẽ, mục tiêu sau cùng của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không chỉ là giúp người dân biết đến sự tồn tại của các quy định, mà còn là tạo điều kiện để họ hiểu đúng, chủ động tuân thủ và vận dụng pháp luật nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Trong kỷ nguyên số, khoảng cách giữa người dân và thông tin pháp luật có thể được rút ngắn bằng công nghệ, nhưng khoảng cách giữa việc biết luật và hiểu đúng luật chỉ có thể được thu hẹp bằng chất lượng tri thức, sự kiểm chứng và trách nhiệm của những người tham gia phổ biến pháp luật.
