1. Vị trí của Tòa án chuyên biệt trong hệ thống tư pháp Việt Nam

Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế (“Tòa án chuyên biệt”) là Tòa án thuộc hệ thống Tòa án nhân dân. Theo Luật này, trên phạm vi cả nước hiện chỉ có một Tòa án chuyên biệt, được đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh, với cơ cấu tổ chức gồm Tòa Sơ thẩm, Tòa Phúc thẩm và Bộ máy giúp việc (Điều 4, Điều 7).

Về thẩm quyền theo lãnh thổ, Tòa án này có thẩm quyền xét xử, giải quyết các vụ việc phát sinh tại Trung tâm tài chính quốc tế, cả ở Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng (Điều 4).

Về thẩm quyền theo vụ việc, Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền giải quyết các vụ việc liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh khi có ít nhất một bên là thành viên của Trung tâm tài chính quốc tế, trừ các vụ việc liên quan đến lợi ích công cộng hoặc lợi ích của Nhà nước; cụ thể được quy định tại Điều 13:

- Vụ việc về đầu tư, kinh doanh giữa các thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức, cá nhân khác không là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế;

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài, phán quyết của Trọng tài nước ngoài giải quyết tranh chấp giữa các thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức, cá nhân khác không là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế;

- Yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài giải quyết tranh chấp giữa các thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức, cá nhân khác không là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế theo quy định của pháp luật về trọng tài thương mại;

- Vụ việc khác liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế mà có ít nhất một bên là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế theo quy định của Tòa án nhân dân tối cao.

Mặc dù vẫn thuộc hệ thống Tòa án nhân dân, thế nhưng Tòa án chuyên biệt lại có sự khác biệt rõ rệt cả về tổ chức lẫn vận hành. Sự khác biệt này xuất phát từ tính chất đặc thù của các hoạt động đầu tư, kinh doanh trong Trung tâm tài chính như: yếu tố quốc tế, nghiệp vụ tài chính chuyên biệt, ứng dụng công nghệ mới, ngôn ngữ sử dụng… đòi hỏi một cơ chế giải quyết tranh chấp tiệm cận với luật pháp quốc tế, nhanh chóng, chuyên sâu và linh hoạt nhằm bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư. Qua đó, xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn, củng cố niềm tin và thúc đẩy thu hút dòng vốn của nhà đầu tư trong và ngoài nước vào Trung tâm tài chính quốc tế.

Mô hình Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (IFC) - Nguồn: VOV

2. Thẩm phán và thư ký Tòa án chuyên biệt có thể là người nước ngoài

Theo quy định chung tại Điều 95 và Điều 117 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, thẩm phán và thư ký tòa án phải là công dân Việt Nam. Tuy nhiên, Luật Tòa án chuyên biệt đã có bước đột phá chưa từng có khi cho phép bổ nhiệm người nước ngoài giữ chức danh thẩm phán và thư ký tại Tòa án chuyên biệt (Điều 10, Điều 12). Việc mở rộng nguồn bổ nhiệm, đặc biệt là đối với vị trí thẩm phán, xuất phát từ các nguyên nhân sau đây:

Thứ nhất, giải quyết bài toán nhân lực cho Tòa án chuyên biệt. Có ý kiến cho rằng, thẩm phán tại Việt Nam hiện nay đang phải đối mặt với nhiều khó khăn thách thức, trong đó năng lực ngoại ngữ và kinh nghiệm xử lý các tranh chấp có yếu tố quốc tế, với cấu trúc pháp lý - tài chính phức tạp, là những hạn chế khó có thể được khắc phục trong một sớm một chiều. Do đó, việc mở rộng nguồn bổ nhiệm, bao gồm cả người nước ngoài, được xem là giải pháp phù hợp nhằm kịp thời bổ sung đội ngũ nhân sự có trình độ, đáp ứng yêu cầu phát triển trong tình hình mới; đồng thời, tạo điều kiện để thẩm phán và thư ký người Việt học hỏi, tích lũy kinh nghiệm, nâng cao năng lực chuyên môn, từng bước tiệm cận và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.[2]

Thứ hai, củng cố niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài. Báo cáo của Tòa án nhân dân tối cao nêu rõ: “Nhà đầu tư quốc tế sẽ yên tâm hơn khi tranh chấp của họ được xét xử bởi Thẩm phán có cùng nền tảng pháp lý”.[3]

Luật Tòa án chuyên biệt cho phép các bên lựa chọn áp dụng pháp luật nước ngoài để giải quyết tranh chấp (Điều 6). Đây là một quy định mang tính cải cách quan trọng. Như đã biết, pháp luật Việt Nam theo hệ thống dân luật, nơi thẩm phán chủ yếu xét xử dựa trên luật thành văn, nên nhìn chung còn hạn chế trong việc tiếp cận sâu với các đặc trưng của hệ thống thông luật. Điều này dẫn đến tư duy pháp lý khác biệt trên nhiều phương diện, như vai trò của án lệ, kỹ thuật lập luận, phương thức tranh tụng, cũng như cách thức sử dụng và đánh giá chứng cứ, đặc biệt là chứng cứ chuyên gia. Đồng thời, từ đó có thể phát sinh những băn khoăn từ phía nhà đầu tư về khả năng bảo vệ quyền và lợi ích của họ của cơ chế tài phán tại Việt Nam. Trong bối cảnh đó, việc cho phép bổ nhiệm thẩm phán là người nước ngoài được xem là giải pháp phù hợp nhằm thu hẹp khoảng cách về hệ thống pháp luật, nâng cao chất lượng xét xử và củng cố niềm tin của nhà đầu tư quốc tế.

Thứ ba, phù hợp với kinh nghiệm của một số Tòa án thuộc các Trung tâm tài chính quốc tế lớn trên thế giới như Dubai và Singapore.[4] Việc tiếp cận và vận dụng các thông lệ này thể hiện tinh thần cởi mở, chủ động hội nhập của hệ thống tư pháp Việt Nam, đồng thời góp phần nâng cao uy tín, tính chuyên nghiệp và sức hấp dẫn của Tòa án chuyên biệt trong mắt cộng đồng nhà đầu tư quốc tế.

3. Thủ tục tố tụng vượt khuôn mẫu, nhanh gọn, hiệu quả

Điều 6 Luật Tòa án chuyên biệt quy định: “Pháp luật tố tụng được áp dụng để giải quyết vụ việc tại Tòa án chuyên biệt được thực hiện theo quy định của Luật này và Quy tắc tố tụng bảo đảm linh hoạt, rút gọn”. Thay vì áp dụng cơ chế tố tụng thông thường, Tòa án chuyên biệt được thiết kế vận hành theo một quy trình tố tụng riêng, kết hợp giữa các quy định trong Luật Tòa án chuyên biệt và Quy tắc tố tụng (hiện đang được xây dựng và dự kiến ban hành trong năm 2026).[5]

Mặc dù nhiều nội dung được giao cho Quy tắc tố tụng hướng dẫn chi tiết, Luật Tòa án chuyên biệt đã bước đầu thể hiện những điểm khác biệt quan trọng của thủ tục tố tụng tại Tòa án chuyên biệt so với cơ chế tố tụng truyền thống như sau:

Thứ nhất, đơn giản hóa thành phần xét xử. Hội đồng xét xử sơ thẩm chỉ gồm 01 thẩm phán (trường hợp phức tạp hoặc theo yêu cầu của các bên có thể gồm 03 thẩm phán) và không có sự tham gia của Hội thẩm nhân dân (Điều 15). Quy định này nhằm tinh gọn bộ máy xét xử, tăng tính chuyên môn hóa và rút ngắn thời gian giải quyết vụ việc.

Thứ hai, không có sự tham gia của Viện kiểm sát nhân dân.[6] Việc lược bỏ cơ chế kiểm sát trong tố tụng tại Tòa án chuyên biệt thể hiện cách tiếp cận linh hoạt, giảm bớt các tầng nấc thủ tục và rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp.

Thứ ba, ngôn ngữ dùng trước Tòa án chuyên biệt là tiếng Anh. Tiếng Anh được sử dụng làm ngôn ngữ chính thức trong toàn bộ quá trình tố tụng, bao gồm cả việc ban hành bản án (Điều 14). Quy định này tạo thuận lợi đáng kể cho các nhà đầu tư nước ngoài, giảm thiểu chi phí và thời gian dịch thuật, phiên dịch. Đồng thời, giao tiếp bằng tiếng Anh trong quá trình tố tụng cũng giúp bảo đảm việc truyền tải nội dung được trực tiếp, chính xác và đầy đủ hơn, hạn chế việc không phản ánh đúng ý chí của các bên do sai lệch trong quá trình phiên dịch, đặc biệt trong các tranh chấp có tính chất phức tạp.

Thứ tư, ứng dụng công nghệ toàn trình. Toàn bộ trình tự, thủ tục tố tụng tại Tòa án chuyên biệt có thể được thực hiện trên môi trường điện tử (Điều 16). Quy định này phù hợp với xu thế chuyển đổi số, tăng tính linh hoạt, minh bạch và khắc phục những hạn chế về địa lý của mô hình tố tụng truyền thống. Từ đó rút ngắn thời gian xử lý, và đáp ứng yêu cầu giải quyết nhanh chóng của các tranh chấp kinh doanh thương mại.

Nhìn chung, quy trình tố tụng được định hướng rõ ràng theo tinh thần, chủ trương xây dựng một cơ chế tố tụng cấp tiến, linh hoạt, tinh gọn, lược bỏ thủ tục so với quy trình tố tụng thông thường, qua đó nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, củng cố niềm tin và tăng sức hấp dẫn của Trung tâm tài chính quốc tế.

4. Pháp nhân khởi kiện hoặc bị kiện phải được đại diện bởi luật sư

Khoản 3 Điều 19 Luật Tòa án chuyên biệt nêu rõ: “Pháp nhân khởi kiện hoặc bị kiện theo quy định của Luật này phải được đại diện bởi luật sư, trừ trường hợp Quy tắc tố tụng có quy định khác”.

Quy định này trước hết nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả tố tụng. Các tranh chấp tại Trung tâm tài chính quốc tế thường liên quan đến các giao dịch tài chính phức tạp, chịu sự điều chỉnh của nhiều tầng pháp luật, bao gồm cả pháp luật nước ngoài và tập quán quốc tế. Trong bối cảnh đó, việc có sự tham gia của luật sư giúp bảo đảm các bên được đại diện bởi chủ thể có chuyên môn pháp lý, có khả năng trình bày, lập luận và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp một cách hiệu quả. Đồng thời, với kỹ năng tranh tụng chuyên sâu, luật sư góp phần giúp quá trình xét xử diễn ra tập trung, hạn chế sai sót về thủ tục và tránh kéo dài không cần thiết.

Bên cạnh đó, quy định này còn nhằm bảo đảm tính công bằng giữa các bên. Trong các tranh chấp có yếu tố nước ngoài, sự khác biệt về hệ thống pháp luật, kinh nghiệm và kỹ năng tranh tụng có thể tạo ra sự chênh lệch đáng kể giữa các chủ thể tham gia. Việc bắt buộc có luật sư giúp thu hẹp khoảng cách này, góp phần bảo đảm sự cân bằng về năng lực tham gia tố tụng và tăng cường tính công bằng trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên, Luật vẫn để mở ngoại lệ cho Quy tắc tố tụng có quy định khác trong những trường hợp cụ thể. Cách tiếp cận này tạo dư địa linh hoạt trong quá trình áp dụng, cho phép điều chỉnh phù hợp với tính chất của từng loại vụ việc mà vẫn bảo đảm mục tiêu chung là nâng cao chất lượng và hiệu quả giải quyết tranh chấp.

5. Bản án, quyết định của Tòa án chuyên biệt không bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm

Khoản 4 Điều 35 Luật Tòa án chuyên biệt quy định: “Bản án, quyết định phúc thẩm là quyết định cuối cùng và không bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm”. Cách tiếp cận này tương đồng với cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại – được xây dựng để xử lý các tranh chấp thương mại bên cạnh tòa án. Theo đó, phán quyết trọng tài mang tính chung thẩm và Tòa án không xét xử lại nội dung vụ tranh chấp mà Hội đồng trọng tài đã giải quyết (khoản 5 Điều 4, khoản 4 Điều 71 Luật Trọng tài thương mại 2010). Điều này giúp các bên tranh chấp giảm thiểu chi phí tố tụng, rút ngắn thời gian đi đến bản án có hiệu lực; đồng thời tránh trường hợp một bên lợi dụng quy định pháp luật để cố tình kéo dài vụ án, trì hoãn việc thực hiện nghĩa vụ mà đôi khi có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động của bên kia, làm mất đi cơ hội kinh doanh chỉ vì vụ kiện bị kéo dài không cần thiết.

Thực tiễn trong tố tụng thông thường, các thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm kéo dài quá trình giải quyết và làm phát sinh nhiều vòng xét xử. Việc lược bỏ các thủ tục này phù hợp với định hướng xây dựng một cơ chế tố tụng nhanh gọn, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu của môi trường kinh doanh hiện đại.

Không chỉ dừng lại ở đó, quy định còn nhằm bảo đảm tính ổn định và chắc chắn của phán quyết. Trong lĩnh vực tài chính – đầu tư, đặc biệt đối với các giao dịch có giá trị lớn và yếu tố quốc tế, các bên thường đặt nặng yêu cầu về tính dự đoán và điểm dừng của tranh chấp để tối ưu lợi ích kinh tế. Việc giới hạn xét xử ở cấp phúc thẩm giúp phán quyết sớm đạt tính chung thẩm, tránh kéo dài gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của các bên. Điều này góp phần nâng cao uy tín và sức hấp dẫn của cơ chế tài phán. Bởi lẽ, một cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh chóng, dứt điểm và ít bị kéo dài bởi các thủ tục xét lại sẽ tăng cường niềm tin cho nhà đầu tư khi lựa chọn Trung tâm tài chính quốc tế.

Có thể thấy, Luật Tòa án chuyên biệt đã thể hiện rõ định hướng cải cách mạnh mẽ với những quy định mang tính đột phá chưa từng có trong hệ thống tư pháp. Đây được xem là thiết chế quan trọng bảo vệ tài sản và quyền sở hữu cho nhà đầu tư liên quan đến Trung tâm tài chính quốc tế. Bởi lẽ, một thị trường khó có thể thu hút dòng vốn nếu nhà đầu tư không đủ niềm tin rằng quyền và lợi ích của mình được bảo vệ một cách công bằng, hiệu quả. Những điểm sáng của Luật chính là cơ sở vững chắc để ban hành Quy tắc tố tụng nhằm hoàn thiện cơ chế trong thời gian tới, qua đó tạo lập nền tảng pháp lý quan trọng cho sự phát triển của Trung tâm tài chính quốc tế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong dài hạn.

Luật sư PHAN THỤY KHANH

VŨ THỊ LAN

Văn phòng luật sư Phong & Partners.
Chia sẻ trên Tạp chí Điện tử Luật sư Việt Nam ngày 28/04/2026.