Ngày 07/6/2026, Công an Thành phố Hồ Chí Minh cho biết bà Hoàng Thị Bích Ngọc, chủ thương hiệu Vải áo dài Đất Lành đã bị khởi tố để điều tra về tội “Xâm phạm quyền tác giả” theo quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự; xuất phát từ hành vi được cho là đã sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) để sao chép thiết kế của bộ sưu tập “Thư từ phố thị” - đã được bảo hộ quyền tác giả của Nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam với quy mô thương mại.

Sự việc này đặt ra vấn đề pháp lý đáng lưu tâm về ranh giới giữa hành vi sử dụng AI sáng tạo trên nền tảng tác phẩm có sẵn và hành vi xâm phạm quyền tác giả theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Trên cơ sở đó, bài viết đưa ra một số phân tích và khuyến nghị cần thiết để nâng cao nhận thức và hạn chế nguy cơ vi phạm pháp luật của cá nhân, tổ chức trong bối cảnh việc sử dụng AI ngày càng phổ biến.

Mẫu áo dài thuộc bộ sưu tập “Thư từ phố thị” của tác giả Đỗ Trịnh Hoài Nam (trái) và mẫu áo dài do thương hiệu Vải áo dài Đất Lành

sản xuất (phải). Nguồn ảnh: Báo Tiền Phong.

“Vải áo dài Đất Lành”, “Thư từ phố thị” và nguyên nhân khởi tố

“Vải áo dài Đất Lành” (Công ty TNHH In vải áo dài Đất Lành) là thương hiệu kinh doanh có trụ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh, chuyên cung cấp các sản phẩm vải áo dài cho cá nhân và tổ chức. Hoạt động kinh doanh của thương hiệu bao gồm thiết kế, sản xuất và phân phối các sản phẩm vải áo dài phục vụ nhu cầu tiêu dùng trên thị trường tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước, trong đó tập trung nhiều nhất tại Hà Nội.

“Thư từ phố thị” là bộ sưu tập áo dài do nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam sáng tạo, đã được Cục Bản quyền tác giả cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả và được giới thiệu rộng rãi thông qua các sự kiện văn hóa, chương trình trình diễn thời trang và phương tiện truyền thông.

Theo nhiều nguồn tin được công bố, bà Hoàng Thị Bích Ngọc, chủ thương hiệu Vải áo dài Đất Lành, đã cố ý sử dụng AI để xử lý hình ảnh thiết kế thuộc bộ sưu tập “Thư từ phố thị” khi chưa được chủ sở hữu cho phép, sau đó tiếp tục chỉnh sửa, hoàn thiện và sử dụng thiết kế điều chỉnh này để in ấn trên vải, sau đó sản xuất và kinh doanh sản phẩm quy mô lớn gắn với thương hiệu Vải áo dài Đất Lành. Đáng chú ý, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả sau khi giám định đã kết luận có sự sao chép giữa hình thức thể hiện mẫu thiết kế áo dài được bảo hộ quyền tác giả của Nhà thiết kế Đỗ Trịnh Hoài Nam và sản phẩm vải áo dài do Công ty TNHH In vải áo dài Đất Lành sản xuất, kinh doanh.

Sau khi tiếp nhận thông tin từ Phòng An ninh chính trị nội bộ Công an Thành phố Hà Nội, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an Thành phố Hồ Chí Minh đã tiến hành xác minh làm rõ; và cho rằng hành vi của bà Hoàng Thị Bích Ngọc có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả, do đó đã tiến hành khởi tố vụ án, khởi tố bị can để điều tra về tội “Xâm phạm quyền tác giả” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.

Cơ quan cảnh sát điều tra Công an Thành phố Hồ Chí Minh khởi tố vụ án, khởi tố bị can với bà Ngọc. Nguồn ảnh: Báo Tuổi Trẻ. 

Hành vi xâm phạm quyền tác giả theo Bộ luật Hình sự

Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định về các hành vi bị xem là xâm phạm quyền tác giả. Tuy nhiên, không phải hành vi xâm phạm nào cũng bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định:

“Điều 225. Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan

1. Người nào không được phép của chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan mà cố ý thực hiện một trong các hành vi sau đây, xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm:a) Sao chép tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình;b) Phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản sao bản ghi âm, bản sao bản ghi hình.”

Như vậy, trong số các hành vi xâm phạm quyền tác giả, pháp luật chỉ đặt ra trách nhiệm hình sự đối với hành vi: (i) xâm phạm quyền sao chép; và (ii) xâm phạm quyền phân phối đối với tác phẩm đang được bảo hộ. Trong đó:

- Xâm phạm quyền sao chép được hiểu là hành vi tạo ra bản sao của toàn bộ hoặc một phần tác phẩm hoặc bản ghi âm, ghi hình bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào mà chưa được cho phép;

- Xâm phạm quyền phân phối được hiểu là hành vi bán hoặc hình thức chuyển giao quyền sở hữu khác đối với bản gốc, bản sao tác phẩm dưới dạng hữu hình mà chưa được cho phép.

Trường hợp cá nhân hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một trong hai hành vi nêu trên, đồng thời đáp ứng các yếu tố cấu thành tội phạm khác quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự, thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Sử dụng AI khai thác tác phẩm đã được bảo hộ quyền tác giả có đương nhiên bị xem là sao chép?

Từ vụ việc “Vải áo dài Đất Lành”, một câu hỏi đáng lưu ý được đặt ra, đó là việc sử dụng AI để khai thác một tác phẩm đã được bảo hộ quyền tác giả có đương nhiên bị xem là hành vi sao chép hay không?

Cần làm rõ rằng, việc tham khảo ý tưởng, tìm kiếm cảm hứng hoặc học hỏi từ các tác phẩm đã tồn tại là điều phổ biến và là một phần tự nhiên của quá trình sáng tạo. Trên cơ sở quan sát, tiếp thu và kế thừa thành quả của những người đi trước, người sáng tạo có thể hình thành và phát triển được những ý tưởng mới riêng biệt và thể hiện chúng trên tác phẩm của mình. Điều này đặc biệt phổ biến trong các lĩnh vực như nghệ thuật, thiết kế, văn học hay thời trang… Do đó, bản thân việc khai thác một tác phẩm đã được bảo hộ quyền tác giả không phải là yếu tố để xác định tác phẩm mới có sự sao chép hay không.

Tương tự, việc sử dụng AI cũng không phải là yếu tố quyết định một tác phẩm là sao chép hay sáng tạo. Pháp luật sở hữu trí tuệ không dựa trên nguồn gốc ý tưởng hay công cụ được sử dụng, mà dựa trên sự tương đồng trong hình thức biểu đạt của các tác phẩm để đánh giá liệu tác phẩm mới có hay không sao chép toàn bộ hoặc một phần nội dung được bảo hộ của tác phẩm gốc.

Ví dụ, một tác phẩm mới có thể sử dụng cùng một ý tưởng hoặc nguồn cảm hứng với tác phẩm gốc nhưng vẫn có thể được xem xét là một tác phẩm độc lập nếu phần biểu đạt trong tác phẩm mới thể hiện sự lựa chọn, sắp xếp và phát triển sáng tạo riêng, mang dấu ấn cá nhân của tác giả, không sao chép phần biểu đạt của tác phẩm gốc. Ngược lại, nếu những yếu tố đặc trưng của tác phẩm gốc được tái hiện trong tác phẩm mới, thì việc có thêm những thay đổi hoặc điều chỉnh nhất định không đương nhiên loại trừ khả năng tác phẩm mới bị xác định là đã sao chép tác phẩm gốc.

Trong bối cảnh bão hòa nội dung sáng tạo như hiện nay, thì việc đảm bảo một tác phẩm mới không sao chép các tác phẩm đã tồn tại là một thách thức không nhỏ. Ranh giới giữa sự tương đồng do cùng khai thác một ý tưởng, nguồn cảm hứng và sự sao chép phần biểu đạt được bảo hộ của tác phẩm gốc không phải lúc nào cũng rõ ràng. Việc xác định một tác phẩm mới có sao chép tác phẩm có trước hay không vì vậy cũng cần được xem xét và thẩm định chuyên sâu trên cơ sở từng trường hợp cụ thể.

Luật sư Phan Thụy Khanh, Phó Trưởng Văn phòng Luật sư Phong & Partners.

Người sáng tạo cần làm gì để hạn chế rủi ro vi phạm pháp luật hình sự?

Để hạn chế rủi ro tranh chấp, cũng như bị truy cứu trách nhiệm hình sự liên quan đến hành vi sao chép tác phẩm tại Điều 225 Bộ luật Hình sự, người sáng tạo cần chứng minh được mình không đáp ứng đồng thời các yếu tố sau:

- Sao chép tác phẩm đang được bảo hộ mà chưa được phép của chủ thể có quyền;

- Có lỗi cố ý;

- Thực hiện hành vi với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng, gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan từ 100.000.000 đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 100.000.000 đồng.

Trong đó, việc xác định có hay không hành vi sao chép và lỗi cố ý thường đòi hỏi phải xem xét toàn bộ quá trình hình thành tác phẩm và các tài liệu, dữ liệu liên quan. Vì vậy, người sáng tạo, đặc biệt nếu có sử dụng AI trong quá trình sáng tác, nên chủ động tạo lập và lưu giữ các tài liệu có thể chứng minh quá trình sáng tạo ngay từ thời điểm bắt đầu. Cụ thể:

Thứ nhất, ghi nhận và lưu giữ quá trình hình thành tác phẩm

Người sáng tạo nên lưu giữ có hệ thống các tài liệu thể hiện quá trình hình thành tác phẩm, bao gồm: ngày, tháng, năm thực hiện; ý tưởng ban đầu; bản nháp, bản phác thảo; ghi chú; các phiên bản trung gian; quá trình chỉnh sửa, điều chỉnh và hoàn thiện tác phẩm. Đối với tác phẩm có sự hỗ trợ của AI, cần lưu lại các thông tin cần thiết để xác định vai trò và mức độ tham gia của con người trong quá trình sáng tạo, như công cụ AI được sử dụng, dữ liệu đầu vào, câu lệnh (prompt), kết quả đầu ra và những nội dung do người sáng tạo lựa chọn, chỉnh sửa hoặc phát triển thêm. Để tối ưu, các tài liệu này nên được lưu giữ trên các hệ thống kỹ thuật số có khả năng ghi nhận lịch sử chỉnh sửa và thời điểm tạo lập, chẳng hạn như dịch vụ lưu trữ đám mây (cloud), nhằm tạo lập bằng chứng về trình tự và quá trình hình thành tác phẩm.

Thứ hai, chủ động xác định, ghi nhận và kiểm tra nguồn tham khảo

Khi sử dụng một tác phẩm cụ thể làm nguồn tham khảo, người sáng tạo nên xác định rõ nguồn, thời điểm tiếp cận và mục đích sử dụng. Trường hợp cần thiết, cần chủ động xin phép chủ thể có quyền và lưu giữ tài liệu thể hiện sự cho phép đó.

Đối với trường hợp sử dụng AI, cần lưu ý rằng kết quả do AI tạo ra có thể chứa những yếu tố tương đồng với các tác phẩm đã tồn tại mà người sử dụng không chủ động lựa chọn hoặc không biết đến. Vì vậy, người sáng tạo nên chủ động kiểm tra kết quả đầu ra trước khi sử dụng và lưu trữ cả quá trình kiểm tra, nội dung được kiểm tra, kết quả kiểm tra và các tài liệu liên quan. Đặc biệt, khi phát hiện kết quả có những yếu tố mang tính đặc trưng hoặc tương đồng đáng kể với một tác phẩm đã được bảo hộ, người sáng tạo cần lưu giữ thông tin về việc phát hiện sự tương đồng và các biện pháp đã thực hiện để loại bỏ, thay đổi hoặc phát triển lại phần nội dung đó. Những tài liệu này có thể giúp làm rõ rằng người sáng tạo không chủ động lựa chọn tác phẩm của người khác để sao chép, đồng thời đã có sự kiểm tra và kiểm soát đối với kết quả do AI tạo ra nhằm hạn chế việc sử dụng ngoài ý muốn phần biểu đạt được bảo hộ.

Thứ ba, đặc biệt lưu ý tạo lập bằng chứng về quá trình sáng tạo độc lập

Người sáng tạo nên lưu giữ các tài liệu thể hiện những lựa chọn, đóng góp và quyết định sáng tạo của mình trong quá trình hình thành tác phẩm. Ví dụ, đối với một tác phẩm mỹ thuật, có thể lưu giữ bản phác thảo ban đầu, các phương án bố cục, lựa chọn màu sắc, hình khối, đường nét và quá trình điều chỉnh, hoàn thiện tác phẩm; đối với tác phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của AI, có thể lưu giữ các phiên bản kết quả khác nhau và tài liệu thể hiện cách người sáng tạo lựa chọn, kết hợp, chỉnh sửa hoặc phát triển các kết quả đó thành tác phẩm cuối cùng. Điều này giúp chứng minh rằng, nếu giữa tác phẩm mới và tác phẩm đã được bảo hộ có sự tương đồng, thì đó có thể là sự trùng hợp trong quá trình sáng tạo độc lập - chẳng hạn, hai người có thể đã vô tình lựa chọn cùng một cách biểu đạt để thể hiện cùng một ý tưởng - chứ không phải là kết quả của hành vi sao chép tác phẩm gốc.

Những biện pháp trên không chỉ giúp chứng minh một cách khách quan quá trình hình thành tác phẩm mới, mà còn bảo vệ người sáng tạo trong trường hợp phát sinh tranh chấp; đặc biệt là khi sự tham gia của AI có thể khiến ranh giới giữa tham khảo, sáng tạo và sao chép có thể khó xác định chỉ từ việc so sánh sản phẩm cuối cùng.

Từ vụ việc của “Vải áo dài Đất Lành”, cũng như trong bối cảnh Nhà nước ngày càng chú trọng và tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, người sáng tạo càng cần chủ động nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và thận trọng trong quá trình sáng tạo, đặc biệt là khi quá trình đó có sử dụng các công cụ AI và có quy mô thương mại hoặc thu lợi. Đừng để chính những “đứa con tinh thần” lại trở thành nguyên nhân khiến người “thai nghén” nó phải đối mặt với những rủi ro pháp lý không đáng có.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2025);

2. Hoài Trang - Nguyễn Anh (2026), Cổng thông tin điện tử Bộ Công an, “Khởi tố vụ án, khởi tố bị can để điều tra về tội Xâm phạm quyền tác giả”, https://www.bocongan.gov.vn/bai-viet/cong-an-thanh-pho-ho-chi-minh-khoi-to-vu-an-xam-pham-quyen-tac-gia-va-khoi-to-bi-can-doi-voi-hoang-thi-bich-ngoc-chu-so-huu-thuong-hieu-vai-ao-dai-dat-lanh-1780888244, ngày 08/06/2026;

3. Nguyễn Dũng (2026), Báo Tiền Phong, “Dùng AI sao chép mẫu áo dài nổi tiếng, chủ thương hiệu áo dài bị khởi tố”, https://tienphong.vn/dung-ai-sao-chep-mau-ao-dai-noi-tieng-chu-thuong-hieu-ao-dai-bi-khoi-to-post1849574.tpo, ngày 07/06/2026;

4. Dinh Trang Ly - Nguyen Vu Quan, “Chứng minh tính nguyên gốc rất khó khăn: Tại sao? Hạn chế rủi ro: Phải làm gì?”, https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=034095b9-9981-4b74-8488-60ac701a9969, truy cập ngày 23/09/2026.

Luật sư PHAN THỤY KHANH

VŨ THỊ LAN

Chia sẻ trên Tạp chí Điện tử Luật sư Việt Nam ngày 28/09/2026.