(LSVN) - Cuối năm 2025, anh Minh H. vay của tôi số tiền 85 triệu đồng, có giấy vay tiền và thỏa thuận thanh toán toàn bộ vào tháng 5/2026. Tuy nhiên, dù đã quá thời hạn và tôi đã nhiều lần liên hệ yêu cầu trả nợ, anh Minh H. vẫn liên tục khất nợ với lý do gặp khó khăn tài chính. Tôi thắc mắc liệu tôi có được yêu cầu vợ, cha mẹ hoặc con của anh Minh H. trả thay hay không? Bạn đọc P.K. hỏi.
.png)
Giải đáp vấn đề này, Luật sư Đặng Văn Vương, Phó Trưởng Văn phòng Luật sư Phong & Partners cho biết, khi người vay chây ỳ, liên tục khất nợ với lý do khó khăn tài chính, không ít người cho vay tìm đến người thân của họ để đòi lại tiền. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, chủ nợ có quyền đòi người thân trả nợ thay hay không và luật quy định ra sao về trách nhiệm này?
Nguyên tắc chung: Người vay phải tự chịu trách nhiệm thanh toán
Luật sư Đặng Văn Vương cho biết, theo quy định tại Điều 463 Bộ luật Dân sự năm 2015, hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.
Về nguyên tắc pháp lý, người có nghĩa vụ trả nợ chính là bản thân người vay. Do đó, người cho vay không thể chỉ dựa vào quan hệ vợ chồng, cha mẹ, con cái hoặc quan hệ thân thích để yêu cầu người thân của người vay trả thay.
Về tình trạng không có khả năng trả nợ, Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015 quy định bên vay tài sản là tiền thì phải trả đủ tiền khi đến hạn, bao gồm tiền gốc, lãi và lãi quá hạn. Việc bên vay không thực hiện nghĩa vụ do khó khăn tài chính, pháp luật vẫn yêu cầu họ phải chịu trách nhiệm, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
Trong một số trường hợp, người cho vay vẫn có thể yêu cầu người khác thực hiện nghĩa vụ trả nợ
Mặc dù nguyên tắc là cá nhân tự chịu trách nhiệm tài sản, pháp luật vẫn quy định một số trường hợp cụ thể mà người cho vay có thể yêu cầu người khác thực hiện nghĩa vụ thanh toán:
Thứ nhất, người thân đã cam kết bảo lãnh khoản vay.
Theo khoản 1 Điều 335 Bộ luật Dân sự năm 2015, bảo lãnh là việc người thứ ba cam kết với bên có quyền sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ nếu đến hạn mà bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng.
Nếu người thân của người vay đã ký cam kết bảo lãnh cho khoản vay từ trước, thì khi người vay không trả nợ đúng hạn, chủ nợ có quyền yêu cầu người bảo lãnh thực hiện nghĩa vụ theo phạm vi đã thỏa thuận. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng người thân không mặc nhiên trở thành người bảo lãnh nếu không có cam kết tự nguyện từ trước.
Vì vậy, nếu trước đây vợ, chồng hoặc người thân của anh Minh H đã cam kết bảo lãnh khoản vay, thì khi anh Minh H không trả nợ đúng hạn, anh có quyền yêu cầu người bảo lãnh thực hiện nghĩa vụ theo phạm vi và nội dung bảo lãnh.
Thứ hai, khoản tiền vay phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình.
Đối với trường hợp người vay đã kết hôn, điều 27 và khoản 1 Điều 30 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định vợ, chồng có nghĩa vụ thực hiện giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình và phải chịu trách nhiệm liên đới đối với nghĩa vụ này.
Do đó, nếu có đủ căn cứ chứng minh số tiền 85 triệu đồng anh Minh H vay được sử dụng để phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình, anh có quyền yêu cầu vợ anh Minh H cùng chịu trách nhiệm liên đới đối với khoản nợ.
Ngược lại, nếu đây là khoản vay phục vụ mục đích riêng của Minh H và không thuộc trường hợp làm phát sinh nghĩa vụ chung của vợ chồng thì không thể chỉ dựa vào quan hệ hôn nhân để yêu cầu vợ anh Minh H trả nợ.
Thứ ba, người vay qua đời: Nghĩa vụ trả nợ xử lý trong phạm vi di sản.
Trường hợp người vay qua đời trước khi thanh toán khoản vay thì nghĩa vụ trả nợ không đương nhiên chấm dứt.
Theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự năm 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Như vậy, nếu người vay qua đời, bên cho vay có thể yêu cầu những người hưởng thừa kế của bên vay thực hiện nghĩa vụ trả khoản nợ, nhưng trách nhiệm của họ được giới hạn trong phạm vi giá trị di sản mà bên vay để lại.
Nếu giá trị di sản thấp hơn số nợ bên vay phải trả thì chỉ có thể thu hồi khoản tiền tương ứng với phần di sản đó, không được yêu cầu người thừa kế dùng tài sản riêng của mình để trả phần nợ còn thiếu.
Luật sư Đặng Văn Vương lưu ý, nếu người thừa kế lập văn bản từ chối nhận di sản hợp pháp theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, họ hoàn toàn không còn nghĩa vụ thanh toán khoản nợ này.
Lời khuyên từ Luật sư khi người vay cố tình "chây ỳ", không chịu trả nợ
Luật sư Đặng Văn Vương lưu ý trường hợp không thuộc các trường hợp ngoại lệ kể trên và người vay vẫn liên tục khất nợ, cố tình chây ỳ, thì bạn đọc có thể áp dụng các giải pháp pháp lý sau để thu hồi nợ:
Bước 1: Xác minh và thu thập chứng cứ. Thu thập tất cả bằng chứng liên quan đến khoản vay, bao gồm hợp đồng/giấy vay tiền, tin nhắn trao đổi, sao kê chuyển tiền ngân hàng, hoặc bất kỳ tài liệu nào chứng minh giao dịch. Nếu có người làm chứng, cần ghi nhận thông tin của họ để hỗ trợ trong trường hợp tranh chấp.
Bước 2: Gửi thông báo đòi nợ. Anh nên gửi thông báo đòi nợ bằng văn bản (ưu tiên phương án gửi qua bưu điện có báo phát xác nhận) yêu cầu anh Minh H thực hiện nghĩa vụ trong một thời hạn nhất định (thường là 7-15 ngày). Thông báo này cần nêu rõ số tiền vay, lãi suất (nếu có), thời hạn trả nợ và hậu quả pháp lý nếu không thực hiện.
Bước 3: Tố cáo ra Cơ quan Cảnh sát điều tra (nếu có dấu hiệu hình sự)
Trường hợp người vay có các hành vi như dùng thủ đoạn gian dối ngay từ đầu để vay tiền, vay xong cố ý bỏ trốn, hoặc đến thời hạn trả nợ mặc dù có điều kiện, khả năng nhưng cố tình không trả, hoặc sử dụng tiền vay vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không thể trả nợ, anh có quyền làm đơn tố giác tội phạm gửi Cơ quan Cảnh sát điều tra để điều tra về hành vi “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” (Điều 174 Bộ luật Hình sự) hoặc “Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản” (Điều 175 Bộ luật Hình sự), tùy từng trường hợp.
Bước 4: Khởi kiện ra Tòa án
Phương án này thường được lựa chọn sau cùng khi các phương thức khác không thể thực hiện, đặc biệt trong trường hợp Cơ quan Cảnh sát điều tra xác định người vay không có dấu hiệu phạm tội. Khi đó, anh có thể nộp đơn khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Hồ sơ khởi kiện thường bao gồm: Đơn khởi kiện; căn cước công dân/chứng minh nhân dân; hợp đồng hoặc giấy vay tiền; cùng các tài liệu, chứng cứ khác chứng minh khoản vay và nghĩa vụ trả nợ như thông báo yêu cầu thanh toán, biên bản hòa giải (nếu có) và các tài liệu liên quan.
Cuối cùng, chủ nợ không được tự ý đe dọa, quấy rối, xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc ép buộc người thân của người vay trả nợ khi họ không có nghĩa vụ pháp lý đối với khoản nợ. Những hành vi thu hồi nợ trái pháp luật không những không giúp thu hồi được khoản nợ mà còn có thể khiến chủ nợ bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.
Bài viết trên Tạp chí Luật sư ngày 20/11/2026