Sự kiện bất khả kháng – Căn cứ miễn trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng

Theo định nghĩa tại khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015 (“BLDS”), sự kiện bất khả kháng được hiểu là sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép.

Khi xảy ra sự kiện bất khả kháng, bên vi phạm hợp đồng có thể được xem xét miễn trách nhiệm đối với nghĩa vụ phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, việc miễn trách nhiệm không phát sinh một cách đương nhiên chỉ vì có sự tồn tại của sự kiện bất khả kháng, mà phải được đánh giá trên mối liên hệ trực tiếp giữa sự kiện này và hành vi vi phạm nghĩa vụ.

Cụ thể, khoản 2 Điều 352 BLDS quy định: “Trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.” Theo đó, bên vi phạm chỉ được miễn trách nhiệm khi chứng minh được rằng chính sự kiện bất khả kháng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ hợp đồng.

Sự kiện bất khả kháng – Căn cứ miễn trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng (Ảnh: Văn phòng luật sư Phong & Partners).

Như vậy, tựu chung lại, để viện dân sự kiện bất khả kháng nhằm được miễn trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng, bên vi phạm cần đáp ứng đồng thời các tiêu chí sau:

(i) Sự kiện xảy ra phải có tính khách quan, tức sự kiện phải xảy ra ngoài ý chí của các bên, không do lỗi của bên vi phạm.

(ii) Sự kiện xảy ra phải không thể lường trước, nghĩa là tại thời điểm giao kết hợp đồng, các bên hoặc ít nhất là bên vi phạm, không thể biết hoặc không buộc phải biết trước rằng sự kiện đó sẽ xảy ra;

(iii) Sự kiện xảy ra phải không thể khắc phục được, tức dù bên vi phạm đã nỗ lực tối đa để áp dụng mọi biện pháp cần thiết và trong khả năng cho phép nhưng vẫn không thể ngăn chặn hoặc khắc phục hậu quả.

(iv) Sự kiện đó phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng.

Trong đó, ba tiêu chí đầu tiên nhằm xác định tính chất bất khả kháng của sự kiện theo quy định pháp luật. Tiêu chí còn lại thể hiện yêu cầu về mối quan hệ nhân quả giữa sự kiện bất khả kháng và hành vi vi phạm nghĩa vụ. Chỉ khi hội đủ cả hai nhóm điều kiện này, sự kiện bất khả kháng mới có thể được chấp nhận như một căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự trong quan hệ hợp đồng.

Vi phạm hợp đồng do giá xăng dầu tăng đột biến – Có được miễn trách nhiệm trên cơ sở sự kiện bất khả kháng?

Pháp luật hiện hành chỉ dừng lại ở việc đưa ra nguyên tắc chung để xác định thế nào là sự kiện bất khả kháng, mà không liệt kê cụ thể các trường hợp được coi là bất khả kháng trong thực tiễn. Do đó, việc một sự kiện có được xem là bất khả kháng hay không phụ thuộc phần lớn vào quá trình lập luận, chứng minh của các bên trên cơ sở diễn biến thực tế, và việc đánh giá chấp nhận hay không là thuộc quyền của người xét xử khi xem xét từng trường hợp cụ thể [1].

Không phải mọi khó khăn đều là bất khả kháng. Trước hết, cần phải xem xét sự kiện “giá xăng dầu tăng đột biến” có thỏa mãn các yếu tố để được xác định là sự kiện bất khả kháng hay không.

Giá xăng dầu tại Việt Nam liên tục biến động mạnh do ảnh hưởng của chiến sự tại Trung Đông, hiện đang được bình ổn theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ (Ảnh: Phương Trang).

Giá dầu Brent trên thị trường thế giới rạng sáng ngày 18/3/2026 (theo giờ Việt Nam) đứng ở mốc 100,86 USD/thùng, tăng 2,22% do chịu ảnh hưởng từ chiến sự Trung Đông (Nguồn: Oilprice).

Thứ nhất, về các tiêu chí về tính khách quan và không thể lường trước.

Cần phân định rõ ranh giới giữa rủi ro thương mại thông thường và sự kiện bất khả kháng. Trên thực tế, biến động giá, bao gồm cả giá xăng dầu, là yếu tố vốn có của thị trường và thường được xem là rủi ro kinh doanh mà các doanh nghiệp cần dự liệu khi giao kết hợp đồng, đặc biệt trong các hợp đồng dài hạn hoặc có yếu tố phụ thuộc vào chi phí đầu vào. Do đó, việc giá xăng dầu tăng, kể cả trong bối cảnh biến động mạnh, cũng chưa đủ cơ sở để khẳng định đây là sự kiện không thể lường trước, trừ trường hợp mức độ biến động vượt xa mọi dự báo thông thường và nằm ngoài khả năng kiểm soát hợp lý của doanh nghiệp.

Thứ hai, về tiêu chí không thể khắc phục được.

Đây gần như là yếu tố mang tính quyết định trong việc đánh giá một sự kiện có phải là bất khả kháng hay không. Trong nhiều trường hợp, mặc dù giá xăng dầu tăng vọt làm chi phí thực hiện hợp đồng gia tăng đáng kể, nhưng doanh nghiệp vẫn có thể áp dụng các biện pháp để hạn chế hoặc khắc phục hậu quả, như điều chỉnh phương án vận chuyển, thay đổi nguồn cung, cắt giảm chi phí khác, hoặc chấp nhận giảm lợi nhuận để tiếp tục thực hiện nghĩa vụ. Khi đó, khó có thể coi việc xăng dầu tăng giá là nguyên nhân khiến nghĩa vụ “không thể thực hiện”, mà chỉ là yếu tố làm cho việc thực hiện trở nên khó khăn hoặc kém hiệu quả hơn về mặt kinh tế.

Như vậy, có thể thấy nếu chỉ dựa vào yếu tố giá xăng dầu tăng đột biến, rất khó để xác định và chứng minh đây là sự kiện bất khả kháng, đặc biệt là nếu sự biến động này vẫn nằm trong “ngưỡng chịu đựng” và khả năng ứng phó của doanh nghiệp khiến việc tiếp tục thực hiện hợp đồng vẫn còn khả thi. Khi đó, mức độ thiệt hại dù lớn, cũng không tự động làm phát sinh bất khả kháng – căn cứ đầu tiên để miễn trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng.

Bên cạnh việc chứng minh việc giá xăng dầu tăng đột biến là sự kiện bất khả kháng, bên vi phạm còn phải chứng minh rằng việc giá xăng dầu tăng đột biến chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hành vi vi phạm nghĩa vụ – một điều kiện thường dễ bị bỏ qua. Nếu thiếu điều kiện này, thì ngay cả trong trường hợp giá xăng dầu tăng đột biến được coi là bất khả kháng, việc miễn trách nhiệm vẫn không được chấp nhận.

Có thể thấy, về mặt quy định, pháp luật không dễ dàng chấp nhận việc viện dẫn sự kiện bất khả kháng trong quan hệ hợp đồng. Nhất quán với tinh thần đó, trên thực tế, trong các tranh chấp liên quan đến việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ, rất hiếm khi cơ quan tài phán chấp nhận sự tồn tại của sự kiện bất khả kháng, và phần lớn các trường hợp đều không được chấp nhận [2]. Điều này này xuất phát từ quan điểm cho rằng việc viện dẫn bất khả kháng để miễn trừ nghĩa vụ, đồng nghĩa với việc làm ảnh hưởng đến quyền lợi của bên có quyền, chỉ nên được sử dụng trong những trường hợp thực sự bất đắc dĩ. Cách tiếp cận này được thể hiện dựa trên nguyên tắc thiện chí (good faith) trong quan hệ hợp đồng – một trong những nguyên tắc nền tảng của pháp luật dân sự[3].

Doanh nghiệp nên làm gì?

Trong bối cảnh việc xác định và áp dụng sự kiện bất khả kháng vô cùng khắt khe cả về mặt pháp lý lẫn thực tiễn, việc khiên cưỡng “gán” một sự kiện để phù hợp với điều kiện miễn trách nhiệm thường không mang lại hiệu quả. Thay vào đó, doanh nghiệp cần chuyển sang tư duy chủ động, xây dựng các cơ chế phù hợp ngay từ thời điểm đàm phán giao dịch.

Thứ nhất, chủ động dự liệu và thỏa thuận rõ các trường hợp miễn trách nhiệm và điều khoản chia sẻ rủi ro trong hợp đồng.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng khó lường và tiềm ẩn nhiều biến động, doanh nghiệp cần thận trọng ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng. Các bên nên thỏa thuận cụ thể về phạm vi, điều kiện áp dụng của các sự kiện làm căn cứ miễn trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng, tránh quy định chung chung, dẫn đến khó khăn trong quá trình áp dụng và chứng minh khi sự kiện phát sinh trên thực tế. Đồng thời, các bên cũng có thể cân nhắc xây dựng điều khoản chia sẻ rủi ro như điều khoản điều chỉnh giá, điều khoản trượt giá, hoặc cơ chế phân bổ chi phí phát sinh khi xảy ra biến động vượt ngưỡng nhất định… nhằm đảm bảo tính linh hoạt và ổn định của giao dịch.

Thứ hai, ưu tiên thỏa thuận điều chỉnh hợp đồng thay vì vội vàng viện dẫn bất khả kháng.

Khi việc thực hiện hợp đồng gặp khó khăn do biến động khách quan, các bên có thể cân nhắc các giải pháp linh hoạt như gia hạn thời gian thực hiện, điều chỉnh tiến độ, phân bổ lại chi phí phát sinh hoặc đàm phán lại các điều khoản trọng yếu để cùng chia sẻ rủi ro thay vì vội vàng “bấm nút thoát”[4]. Dưới góc độ pháp lý, cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc thiện chí trong quan hệ hợp đồng; dưới góc độ kinh doanh, đây cũng là giải pháp giúp duy trì uy tín và bảo đảm quan hệ hợp tác lâu dài cho doanh nghiệp.

Thứ ba, cân nhắc viện dẫn cơ chế hoàn cảnh thay đổi cơ bản.

Đối với các hợp đồng thương mại quốc tế, doanh nghiệp có thể cân nhắc đàm phán hoặc yêu cầu Tòa án áp dụng cơ chế hoàn cảnh thay đổi cơ bản (hardship). Nhiều hệ thống pháp luật và thông lệ quốc tế đã ghi nhận cơ chế này, theo đó cho phép một bên yêu cầu đàm phán lại hợp đồng khi xuất hiện sự kiện làm mất cân bằng nghiêm trọng lợi ích giữa các bên, dù chưa đạt đến ngưỡng của bất khả kháng. Pháp luật Việt Nam cũng đã nội luật hóa cơ chế này tại Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015, mặc dù việc áp dụng trên thực tế vẫn được các cơ quan có thẩm quyền xem xét một cách thận trọng[5]. Cần lưu ý rằng, khi viện dẫn hoàn cảnh thay đổi cơ bản, trong suốt quá trình đàm phán, cũng như trong thời gian Tòa án giải quyết vụ việc (nếu có), các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, trừ khi có thỏa thuận khác.

Như vậy, có thể thấy, vấn đề không nằm ở việc một sự kiện xảy ra (bao gồm cả việc giá xăng dầu tăng đột biến) có được xem là căn cứ miễn trách nhiệm hay không, mà nằm ở chỗ sự kiện đó có đáp ứng đầy đủ các điều kiện để được xác định là bất khả kháng và có trực tiếp dẫn đến hành vi vi phạm nghĩa vụ hay không. Quy định và thực tiễn áp dụng pháp luật tại Việt Nam cho vấn đề này được đặt ra rất chặt chẽ, xuất phát từ nguyên tắc thiện chí trong quan hệ dân sự, đồng thời nhằm hạn chế việc lạm dụng bất khả kháng như một công cụ để né tránh trách nhiệm, gây ảnh hưởng đến quyền lợi của bên còn lại và làm mất ổn định thị trường.

Vì vậy, thay vì tiếp cận theo hướng bị động, “soi” bất khả kháng để “phủi bỏ” nghĩa vụ khi hoàn cảnh trở nên bất lợi, doanh nghiệp cần chủ động ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng thông qua việc đàm phán, dự liệu và thiết kế các điều khoản phù hợp nhằm kiểm soát rủi ro và hạn chế tranh chấp trong thực tiễn.

Thạc sĩ, Luật sư LÊ NGÔ HOÀI PHONG

VŨ THỊ LAN

Văn phòng luật sư Phong & Partners.
Chia sẻ trên Tạp chí Điện tử Luật sư Việt Nam ngày 12/06/2026.