Mục lục bài viết:
1. Phần mềm lậu là gì?
Theo khoản 1 Điều 22 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 được sửa đổi bởi khoản 9 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 có hiệu lực từ ngày 01/04/2026, phần mềm máy tính hay chương trình máy tính là tập hợp các chỉ dẫn được thể hiện dưới dạng lệnh, mã, lược đồ hoặc dạng khác, khi gắn vào một phương tiện, thiết bị được vận hành bằng ngôn ngữ lập trình máy tính thì có khả năng làm cho máy tính hoặc thiết bị thực hiện được công việc hoặc đạt được kết quả cụ thể.
Chương trình máy tính được bảo hộ như tác phẩm văn học, dù được thể hiện dưới dạng mã nguồn hay mã máy.
Như vậy, có thể hiểu phần mềm lậu là phần mềm được cài đặt, sao chép hoặc sử dụng trái phép mà không có bản quyền hợp pháp từ nhà phát hành. Các phần mềm này thường được crack, bẻ khóa để sử dụng miễn phí.
Hiện nay, việc sử dụng phần mềm lậu vẫn diễn ra khá phổ biến tại Việt Nam. Nhiều website, diễn đàn và nền tảng chia sẻ trực tuyến công khai cung cấp các phiên bản phần mềm đã bị crack hoặc bẻ khóa, lợi dụng tính ẩn danh của môi trường Internet để phát tán trái phép, gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
2. Sử dụng phần mềm lậu có vi phạm pháp luật không?
Phần mềm hay chương trình máy tính là một trong các đối tượng được bảo hộ tại Việt Nam theo quy định tại Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 sửa đổi và bổ sung năm 2009. Theo đó, phần mềm được bảo hộ như một tác phẩm văn học và được quy định như sau:
“Điều 14. Các loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả
1. Tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học được bảo hộ bao gồm:
m) Chương trình máy tính, sưu tập dữ liệu.”
Như vậy, việc sử dụng phần mềm lậu ở Việt Nam là hành vi vi phạm pháp luật và có thể phải chịu chế tài xử lý theo Luật Sở hữu trí tuệ.
.png)
3. Mua máy tính cài sẵn phần mềm lậu có bị xử lý không?
Phần mềm máy tính là đối tượng được pháp luật bảo hộ quyền tác giả. Việc sao chép, cài đặt hoặc sử dụng phần mềm không có bản quyền có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả.
Tuy nhiên, người mua máy tính đã được cài sẵn phần mềm lậu không mặc nhiên bị xử lý. Việc có phải chịu trách nhiệm hay không sẽ phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể, như người sử dụng có biết phần mềm là bản sao trái phép, có trực tiếp yêu cầu cài đặt hoặc tiếp tục sử dụng sau khi biết phần mềm không có bản quyền hay không.
Trên thực tế, rủi ro pháp lý chủ yếu thuộc về cá nhân, tổ chức trực tiếp sao chép, cài đặt, phân phối hoặc kinh doanh phần mềm lậu nhằm mục đích thu lợi. Đây cũng là đối tượng mà cơ quan chức năng thường tập trung điều tra, xử lý trong các vụ án liên quan đến phần mềm không có bản quyền.
4. Mức xử phạt khi sử dụng phần mềm lậu tại Việt Nam
4.1 Xử phạt vi phạm hành chính
Việc sử dụng phần mềm lậu có thể bị xử phạt về hành vi sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả bị theo quy định tại Điều 16 Nghị định 341/2025/NĐ-CP:
|
Đối tượng vi phạm |
Mức phạt tiền |
Điều kiện áp dụng |
|---|---|---|
|
Cá nhân |
Từ 05 - 10 triệu đồng |
Số lợi bất hợp pháp thu được dưới 10 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả dưới 20 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá dưới 20 triệu đồng |
|
Từ 10 - 20 triệu đồng |
Số lợi bất hợp pháp thu được từ 10 triệu đồng đến dưới 20 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả từ 20 triệu đồng đến dưới 40 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 20 triệu đồng đến dưới 40 triệu đồng |
|
|
Từ 20 - 30 triệu đồng |
Số lợi bất hợp pháp thu được từ 20 triệu đồng đến dưới 30 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả từ 40 triệu đồng đến dưới 60 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 40 triệu đồng đến dưới 60 triệu đồng |
|
|
Từ 30 - 50 triệu đồng |
Số lợi bất hợp pháp thu được từ 30 triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả từ 60 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 60 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng |
|
|
Tổ chức |
Từ 10 - 20 triệu đồng |
Số lợi bất hợp pháp thu được dưới 20 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả dưới 40 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá dưới 40 triệu đồng |
|
Từ 20 - 40 triệu đồng |
Số lợi bất hợp pháp thu được từ 20 triệu đồng đến dưới 40 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả từ 40 triệu đồng đến dưới 80 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 40 triệu đồng đến dưới 80 triệu đồng |
|
|
Từ 40 - 60 triệu đồng |
Số lợi bất hợp pháp thu được từ 40 triệu đồng đến dưới 60 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả từ 80 triệu đồng đến dưới 120 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 80 triệu đồng đến dưới 120 triệu đồng |
|
|
Từ 60 - 100 triệu đồng |
Số lợi bất hợp pháp thu được từ 60 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả từ 120 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 120 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng |
|
|
Cá nhân/Tổ chức |
Từ 30 - 40 triệu đồng |
Sao chép tác phẩm mỹ thuật mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả trong trường hợp không thể xác định được số lợi bất hợp pháp thu được hoặc thiệt hại hoặc giá trị hàng hóa vi phạm |
|
Biện pháp khắc phục hậu quả: |
- Buộc tiêu hủy hoặc buộc gỡ bỏ hoặc xóa bản gốc, bản sao vi phạm trên môi trường mạng viễn thông và mạng Internet. - Buộc trả cho chủ thể quyền tác giả số lợi bất hợp pháp thu được từ việc thực hiện hành vi vi phạm trong trường hợp phát sinh số lợi bất hợp pháp. |
|
4.2 Chịu trách nhiệm Hình sự
Hành vi sử dụng phần mềm lậu sẽ phải chịu trách nhiệm Hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan tại Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định với tội xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan cụ thể là như sau:
|
Đối tượng |
Hành vi sử dụng hoặc phân phối phần mềm lậu |
Mức phạt |
|
Cá nhân |
Thu lợi từ 50 - dưới 300 triệu đồng hoặc gây thiệt hại đến chủ sở hữu từ 100 - dưới 500 triệu đồng |
50 - 300 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 |
|
Phạm tội có tổ chức, phạm tội nhiều hơn 02 lần hoặc thu lợi trên 300 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu trên 500 triệu đồng
|
300 triệu đồng đến 01 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm |
|
|
Một số trường hợp đặc biệt |
Phạt thêm 20 triệu đồng đến 200 triệu đồng, cấm làm một số công việc từ 01 đến 05 năm
|
|
|
Tổ chức, pháp nhân thương mại |
Thu lợi từ xâm phạm từ 200 triệu đến dưới 300 triệu đồng hoặc gây thiệt hại cho củ sở hữu từ 300 triệu đến dưới 500 triệu đồng. Pháp nhân đã từng bị xử phạt hành chính hoặc kết án tội này mà chưa được xóa án tích cũng sẽ bị phạt theo mức tương tự |
500 triệu đến dưới 02 tỷ đồng |
|
Phạm tội nhiều hơn 02 lần hoặc thu lợi từ hành vi phạm tội trên 300 triệu đồng |
02 tỷ đồng đến 05 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 02 năm |
|
|
Một số trường hợp đặc biệt |
Phạt thêm 100 triệu đồng đến 500 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm. |
5. Chủ sở hữu phần mềm có thể làm gì để bảo vệ quyền lợi?
Theo Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi 2019 và được hướng dẫn bởi Điều 58 và 61 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, chủ sở hữu phần mềm có thể:
- Áp dụng biện pháp công nghệ bảo vệ quyền tác giả đối với phần mềm, đưa thông tin quản lý quyền hoặc áp dụng các biện pháp công nghệ khác
+ Biện pháp công nghệ: Sử dụng bất kỳ phương tiện, kỹ thuật, công nghệ, thiết bị hoặc linh kiện có khả năng tiến hành hoặc hỗ trợ đánh dấu, nhận biết, phân biệt, bảo vệ quyền tác giả của phần mềm, quyền liên quan
+ Biện pháp công nghệ hữu hiệu giúp bảo vệ quyền mà chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan của phầm mềm thông qua:
- Ứng dụng kiểm soát truy cập: Là những kỹ thuật, công nghệ, thiết bị hoặc linh kiện có khả năng kiểm soát quyền truy cập vào bản sao phần mềm được bảo vệ;
- Quy trình bảo vệ: Là biện pháp sử dụng kỹ thuật, công nghệ, thiết bị hoặc linh kiện nhằm ngăn chặn hoặc hạn chế tối đa việc xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đối với bản sao phần mềm được bảo vệ;
- Các biện pháp kiểm soát sao chép: Sử dụng kỹ thuật, công nghệ, thiết bị hoặc linh kiện nhằm kiểm soát hoặc ngăn chặn việc sao chép phần mềm được bảo vệ
- Yêu cầu tổ chức, cá nhân có hành vi sử dụng và phân phối phần mềm lậu phải chấm dứt hành vi xâm phạm, gỡ bỏ và xóa bản sao phần mềm lậu trên môi trường mạng Internet, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại
+ Tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả của phần mềm, chủ sở hữu quyền liên quan hoặc tổ chức, cá nhân được ủy quyền bằng cách thông báo bằng văn bản cho tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi xâm phạm.
+ Văn bản thông báo cần bao gồm những thông tin sau:
- Tên tác giả, chủ sở hữu quyền đối với phần mềm, chủ sở hữu quyền liên quan và tổ chức, cá nhân được ủy quyền (nếu có);
- Cơ sở phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan của phần mềm, Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, Giấy chứng nhận đăng ký quyền liên quan (nếu có);
- Phạm vi, thời hạn bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan; hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan;
- Yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm; thời hạn phải chấm dứt hành vi sử dụng và phân phối phần mềm lậu;
- Yêu cầu trả tiền bản quyền, bồi thường thiệt hại (nếu có).
- Yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm.
6. Lỡ dùng phần mềm lậu, người dùng nên làm gì?
Thứ nhất, kiểm tra các phần mềm đang sử dụng
Rà soát toàn bộ phần mềm trên máy tính hoặc hệ thống doanh nghiệp để xác định phần mềm nào chưa có giấy phép hợp lệ.
Thứ hai, gỡ bỏ phần mềm lậu
Xóa các phần mềm crack, key lậu hoặc phần mềm không rõ nguồn gốc. Nếu chưa chắc về bản quyền, hãy kiểm tra hóa đơn, tài khoản hoặc thông tin cấp phép từ nhà cung cấp.
Thứ ba, chuyển sang phần mềm bản quyền hoặc phần mềm miễn phí hợp pháp
Ưu tiên sử dụng phần mềm chính hãng hoặc các phần mềm mã nguồn mở, miễn phí hợp pháp để đảm bảo tuân thủ pháp luật và an toàn cho thiết bị.
Thứ tư, sao lưu dữ liệu và kiểm tra bảo mật
Trước khi gỡ hoặc cài lại phần mềm, nên sao lưu dữ liệu quan trọng. Sau đó, quét virus và kiểm tra mã độc để bảo đảm hệ thống không bị ảnh hưởng bởi các phần mềm crack.
Thứ năm, xây dựng quy trình quản lý phần mềm (đối với doanh nghiệp)
Doanh nghiệp nên quản lý giấy phép phần mềm, kiểm kê định kỳ và chỉ cài đặt phần mềm từ nguồn chính thức nhằm hạn chế rủi ro pháp lý và bảo mật.
Việc sử dụng phần mềm lậu không chỉ tiềm ẩn nguy cơ bị xử lý theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ mà còn làm gia tăng rủi ro mất an toàn thông tin, nhiễm mã độc và thất thoát dữ liệu. Đối với cá nhân và doanh nghiệp, việc sử dụng phần mềm có bản quyền hoặc các phần mềm miễn phí hợp pháp là giải pháp an toàn, giúp bảo đảm tuân thủ pháp luật và hạn chế các tranh chấp phát sinh.
Nếu còn vướng mắc về xử phạt vi phạm bản quyền phần mềm, quyền tác giả hoặc các vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ, bạn nên tham khảo ý kiến luật sư để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời.
