1. Thực trạng ô nhiễm phát sinh trong quá trình thi công xây dựng

Trong hoạt động thi công xây dựng, vấn đề ô nhiễm môi trường hiện nay xảy ra khá phổ biến tại nhiều công trình dân dụng, thương mại và hạ tầng. Các tác động như bụi, tiếng ồn, rung chấn, nước thải, chất thải xây dựng và khí thải từ máy móc thi công không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống mà còn gây nhiều hệ lụy đối với sức khỏe, sinh hoạt và hoạt động kinh doanh của người dân khu vực lân cận.

Trên thực tế, nhiều tranh chấp phát sinh do đơn vị thi công chưa thực hiện đầy đủ các biện pháp bảo vệ môi trường theo quy định pháp luật, dẫn đến khiếu nại, phản ánh hoặc bị cơ quan chức năng xử lý vi phạm hành chính. Một số thực trạng phổ biến thường gặp gồm:

• Ô nhiễm bụi và tiếng ồn: Quá trình cắt, khoan, đục bê tông, ép cọc, vận chuyển vật liệu xây dựng thường phát sinh lượng lớn bụi mịn và tiếng ồn vượt ngưỡng cho phép, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và sức khỏe của cư dân xung quanh.
• Xả thải không đúng quy định: Nhiều công trình chưa có biện pháp thu gom và xử lý hiệu quả đối với nước thải, bùn thải, chất thải rắn hoặc hóa chất xây dựng, gây ô nhiễm nguồn nước, đất và môi trường khu vực lân cận.
• Thiếu biện pháp kiểm soát môi trường trong thi công: Một số chủ đầu tư hoặc nhà thầu chưa thực hiện đầy đủ việc che chắn công trình, phun nước giảm bụi, vệ sinh phương tiện ra vào công trường hoặc kiểm soát tiếng ồn theo quy chuẩn kỹ thuật, làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến cộng đồng dân cư.
• Chưa xác định rõ trách nhiệm pháp lý giữa các bên: Trong nhiều trường hợp, trách nhiệm quản lý và khắc phục ô nhiễm giữa chủ đầu tư, nhà thầu chính và đơn vị thi công phụ chưa được phân định rõ ràng, dẫn đến khó khăn trong việc xử lý sự cố, bồi thường thiệt hại hoặc giải quyết tranh chấp khi có phản ánh từ người dân hoặc cơ quan chức năng.

2. Ô nhiễm trong quá trình thi công là gì?

Theo Khoản 12 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất vật lý, hóa học, sinh học của thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường, tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, sinh vật và tự nhiên.

Ô nhiễm trong quá trình thi công có thể hiểu là hiện tượng môi trường bị suy giảm chất lượng do các hoạt động thi công xây dựng, bao gồm:

• Bụi, khói, khí thải từ máy móc, phương tiện vận chuyển và thi công công trình;
• Tiếng ồn vượt quy chuẩn gây ảnh hưởng đến cộng đồng xung quanh;
• Chất thải rắn, nước thải, hóa chất không được xử lý đúng cách.

3. Một số vụ việc, sự án thực tế liên quan đến ô nhiễm trong quá trình thi công

(i) Nhiều dự án quy mô lớn tại Hà Nội từng bị người dân phản ánh do bụi, tiếng ồn và ô nhiễm kéo dài trong quá trình thi công, đặc biệt tại khu vực Đông Anh và các đại công trường hạ tầng đô thị:  https://vnexpress.net/song-kho-vi-bui-tu-cac-dai-cong-truong-o-ha-noi-5075847.html

(ii) Nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh tại khu vực phường Hiệp Tân (quận Tân Phú, TP.HCM): https://plo.vn/tan-phu-dan-cau-cuu-vi-khoi-bui-bao-vay-post603314.html

(iii) Dự án Kè biển Cửa Đại (phường Hội An Đông, TP Đà Nẵng): https://cand.vn/da-nang-noi-gi-truoc-thong-tin-do-chat-thai-xuong-cong-trinh-ke-chan-song-bien-nghin-ty-post804218.html

4. Pháp luật về bảo vệ môi trường trong quá trình thi công xây dựng được quy định như thế nào?

4.1 Thi công xây dựng công trình phải đáp ứng các yêu cầu nào theo Luật Xây dựng 2025

Căn cứ theo quy định tại Điều 50 Luật Xây dựng 2025 (có hiệu lực từ 01/7/2026) về yêu cầu đối với thi công xây dựng công trình như sau:

• Tuân thủ thiết kế xây dựng được duyệt, quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn áp dụng cho công trình, quy định của pháp luật về sử dụng vật liệu xây dựng; bảo đảm an toàn chịu lực, phòng cháy và chữa cháy, an toàn trong sử dụng, mỹ quan, bảo vệ môi trường và các điều kiện an toàn khác theo quy định của pháp luật.
• Bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động; an toàn cho công trình xây dựng, người, thiết bị thi công, công trình ngầm và các công trình liền kề; có biện pháp cần thiết hạn chế thiệt hại về người và tài sản khi xảy ra sự cố gây mất an toàn trong quá trình thi công xây dựng.
• Thực hiện các biện pháp kỹ thuật an toàn riêng đối với những hạng mục công trình, công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, phòng cháy và chữa cháy.
• Sử dụng vật tư, vật liệu theo yêu cầu của thiết kế xây dựng trong quá trình thi công xây dựng.
• Thực hiện kiểm tra, giám sát và nghiệm thu công việc xây dựng, giai đoạn chuyển bước thi công khi cần thiết, nghiệm thu hoàn thành hạng mục công trình, công trình xây dựng để bàn giao công trình đưa vào khai thác, sử dụng.

4.2 Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của nhà thầu thi công xây dựng

Căn cứ theo quy định tại Điều 61 Luật Xây dựng 2025 (có hiệu lực từ 01/7/2026) về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của nhà thầu thi công xây dựng như sau:

(1) Nhà thầu thi công xây dựng có các quyền sau đây:

• Từ chối thực hiện nghĩa vụ không thuộc hợp đồng xây dựng hoặc yêu cầu khác trái pháp luật;
• Đề xuất sửa đổi thiết kế xây dựng cho phù hợp với thực tế thi công để bảo đảm chất lượng và hiệu quả;
• Yêu cầu thanh toán theo đúng hợp đồng xây dựng;
• Dừng thi công xây dựng khi có nguy cơ gây mất an toàn cho người và công trình hoặc bên giao thầu không thực hiện đúng cam kết trong hợp đồng xây dựng;
• Yêu cầu bồi thường thiệt hại do bên giao thầu xây dựng hoặc chủ thể khác gây ra;
• Quyền khác theo quy định của hợp đồng xây dựng và quy định của pháp luật có liên quan.

(2) Nhà thầu thi công xây dựng có các nghĩa vụ, trách nhiệm sau đây:

• Thực hiện theo đúng hợp đồng xây dựng;
• Lập và trình chủ đầu tư chấp thuận biện pháp thi công, trong đó quy định cụ thể biện pháp bảo đảm an toàn, vệ sinh môi trường trước khi tổ chức thi công xây dựng;
• Thi công xây dựng theo đúng thiết kế, quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn áp dụng, bảo đảm chất lượng, tiến độ, an toàn và bảo vệ môi trường;
• Có hệ thống quản lý chất lượng phù hợp và thiết lập hồ sơ quản lý chất lượng công trình;
• Tuân thủ yêu cầu đối với công trường xây dựng;
• Chịu trách nhiệm về chất lượng, nguồn gốc của vật tư, nguyên liệu, vật liệu, thiết bị, sản phẩm xây dựng do mình cung cấp sử dụng vào công trình;
• Quản lý lao động trên công trường xây dựng, bảo đảm an ninh, trật tự, bảo vệ môi trường;
• Lập bản vẽ hoàn công, tham gia nghiệm thu công trình;
• Bảo hành công trình trong phạm vi công việc thực hiện theo hợp đồng xây dựng;
• Bồi thường thiệt hại khi vi phạm hợp đồng xây dựng, sử dụng vật liệu không đúng chủng loại, không bảo đảm yêu cầu theo thiết kế được phê duyệt, thi công không bảo đảm chất lượng, gây ô nhiễm môi trường và hành vi vi phạm khác do mình gây ra;
• Chịu trách nhiệm về chất lượng thi công xây dựng theo thiết kế được phê duyệt, kể cả phần việc do nhà thầu phụ thực hiện (nếu có) trước chủ đầu tư và trước pháp luật; nhà thầu phụ chịu trách nhiệm về chất lượng đối với phần việc do mình thực hiện trước nhà thầu chính và trước pháp luật;
• Nghĩa vụ, trách nhiệm khác theo quy định của hợp đồng xây dựng và quy định của pháp luật có liên quan.

4.3 Việc thi công xây dựng, cải tạo, sửa chữa, phá dỡ công trình xây dựng phải bảo đảm các yêu cầu về bảo vệ môi trường

Căn cứ Khoản 5 Điều 64 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 việc thi công xây dựng, cải tạo, sửa chữa, phá dỡ công trình xây dựng phải bảo đảm các yêu cầu về bảo vệ môi trường sau đây:

• Có biện pháp không phát tán bụi, nhiệt, tiếng ồn, độ rung, ánh sáng vượt mức cho phép theo quy chuẩn kỹ thuật môi trường;
• Việc vận chuyển vật liệu, chất thải trong hoạt động xây dựng phải được thực hiện bằng phương tiện phù hợp, bảo đảm không làm rò rỉ, rơi vãi, gây ô nhiễm môi trường;
• Nước thải phải được thu gom, xử lý, đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường;
• Chất thải rắn, phế liệu còn giá trị sử dụng được tái chế, tái sử dụng theo quy định; đất, đá, chất thải rắn từ hoạt động xây dựng được tái sử dụng làm vật liệu xây dựng, san lấp mặt bằng theo quy định;
• Đất, bùn thải từ hoạt động đào đất, nạo vét lớp đất mặt, đào móng cọc được sử dụng để bồi đắp cho đất trồng cây hoặc các khu vực đất phù hợp;
• Bùn thải phát sinh từ bể phốt, hầm cầu phải được quản lý theo quy định về quản lý chất thải rắn công nghiệp thông thường;
• Chất thải rắn và các loại chất thải khác phải được thu gom, lưu giữ, vận chuyển đến nơi xử lý theo quy định về quản lý chất thải.

5. Nhà thầu thi công xây dựng phải làm gì để không bị phạt vì gây ô nhiễm tiếng ồn và khói bụi?

Căn cứ theo quy định tại Điều 52 Luật Xây dựng 2025 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) như sau:

“Điều 52. Bảo vệ môi trường trong thi công xây dựng công trình

Trong quá trình thi công xây dựng công trình, nhà thầu thi công xây dựng có trách nhiệm sau đây:

1. Lập và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường trong quá trình thi công xây dựng bao gồm môi trường không khí, môi trường nước, chất thải rắn, tiếng ồn và yêu cầu khác theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường;

2. Bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường mà gây thiệt hại theo quy định của pháp luật.”

Theo đó, trong quá trình thi công xây dựng công trình, nhà thầu thi công xây dựng phải lập và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường, bao gồm môi trường không khí, môi trường nước, chất thải rắn, tiếng ồn và yêu cầu khác theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường.

6. Nhà thầu phải thực hiện những biện pháp nào để ngăn ngừa ô nhiễm trong quá trình thi công?

Trong quá trình thi công xây dựng, nhà thầu có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các biện pháp bảo vệ môi trường nhằm hạn chế tối đa ảnh hưởng đến khu dân cư, công trình lân cận và môi trường xung quanh. Đây không chỉ là nghĩa vụ theo quy định pháp luật mà còn là căn cứ quan trọng để hạn chế rủi ro bị xử phạt hoặc phát sinh tranh chấp khi xảy ra sự cố ô nhiễm.

Một số biện pháp mà nhà thầu bắt buộc phải thực hiện gồm:

• Che chắn và kiểm soát bụi công trình: Nhà thầu cần lắp đặt lưới che chắn, phủ bạt vật liệu xây dựng, tưới nước định kỳ tại khu vực thi công và tuyến đường vận chuyển nhằm hạn chế bụi phát tán ra môi trường xung quanh.
• Kiểm soát tiếng ồn và rung chấn: Hoạt động thi công phải được bố trí trong khung giờ phù hợp, hạn chế thi công gây tiếng ồn lớn vào ban đêm hoặc khu dân cư đông đúc. Đồng thời, cần sử dụng máy móc, thiết bị có hệ thống giảm âm và áp dụng biện pháp kỹ thuật nhằm giảm rung chấn ảnh hưởng đến công trình lân cận.
• Thu gom và xử lý chất thải đúng quy định: Chất thải rắn xây dựng, bùn thải, nước thải và các loại hóa chất phát sinh trong quá trình thi công phải được thu gom, phân loại và xử lý theo đúng quy chuẩn kỹ thuật môi trường trước khi thải ra bên ngoài.
• Lắp đặt hệ thống thoát nước và kiểm soát ô nhiễm công trường: Nhà thầu cần bố trí hệ thống thoát nước tạm, hố lắng, rào chắn và khu vực vệ sinh phương tiện ra vào công trường để tránh tình trạng bùn đất, nước thải hoặc vật liệu xây dựng phát tán ra đường công cộng.
• Thực hiện giám sát và báo cáo môi trường: Đối với các công trình thuộc diện quản lý môi trường, nhà thầu và chủ đầu tư phải thực hiện việc theo dõi, giám sát định kỳ, đồng thời báo cáo cơ quan chức năng về tình hình thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường theo quy định.

7. Ai sẽ phối hợp với nhà thầu thi công xây dựng công trình xử lý, khắc phục khi xảy ra ô nhiễm trong quá trình thi công?

Khi xảy ra sự cố ô nhiễm trong quá trình thi công xây dựng, trách nhiệm xử lý và khắc phục không chỉ thuộc về nhà thầu thi công mà còn có sự phối hợp của nhiều chủ thể liên quan nhằm hạn chế thiệt hại và bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ môi trường.

Các chủ thể thường tham gia phối hợp gồm:

• Chủ đầu tư công trình: Chủ đầu tư là đơn vị có trách nhiệm chính trong việc quản lý toàn bộ dự án xây dựng. Khi xảy ra ô nhiễm, chủ đầu tư phải phối hợp với nhà thầu để kiểm tra nguyên nhân, triển khai biện pháp khắc phục, xử lý khiếu nại của người dân và làm việc với cơ quan chức năng khi cần thiết.
• Đơn vị tư vấn giám sát hoặc quản lý dự án: Các đơn vị tư vấn có trách nhiệm theo dõi việc tuân thủ quy định kỹ thuật, an toàn và môi trường trong quá trình thi công. Khi phát sinh sự cố ô nhiễm, đơn vị giám sát sẽ phối hợp kiểm tra hiện trạng, ghi nhận vi phạm và yêu cầu nhà thầu thực hiện biện pháp khắc phục phù hợp.
• Cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền: Tùy tính chất vụ việc, các cơ quan như Sở Nông nghiệp và Môi trường, UBND địa phương hoặc cơ quan chuyên môn về môi trường có thể tham gia kiểm tra, lập biên bản vi phạm, yêu cầu khắc phục hậu quả hoặc xử phạt theo quy định pháp luật.
• Đơn vị thu gom, xử lý chất thải và môi trường: Trong nhiều trường hợp, nhà thầu phải phối hợp với các đơn vị chuyên môn để thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải, bùn thải, nước thải hoặc các yếu tố gây ô nhiễm theo đúng quy chuẩn kỹ thuật môi trường.
• Người dân và tổ chức bị ảnh hưởng: Các cá nhân, hộ dân hoặc tổ chức chịu ảnh hưởng bởi ô nhiễm có quyền phản ánh, yêu cầu khắc phục thiệt hại và phối hợp cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng trong quá trình xác minh, giải quyết vụ việc.

8. Người dân có được yêu cầu bồi thường khi công trình thi công gây ô nhiễm không?

Căn cứ theo quy định tại Điều 602 Bộ luật Dân sự 2015, chủ thể làm ô nhiễm môi trường mà gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật, kể cả trường hợp chủ thể đó không có lỗi.

Theo đó, người dân bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bồi thường theo Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015. Mức bồi thường bao gồm thiệt hại về tài sản, sức khỏe, chi phí khắc phục môi trường. Các bên liên quan (chủ đầu tư, nhà thầu) có thể thỏa thuận bồi thường hoặc khởi kiện để giải quyết.