[1] Khái niệm tranh chấp hợp đồng xây dựng

Tranh chấp hợp đồng xây dựng là sự mâu thuẫn, bất đồng ý kiến giữa các bên tham gia quan hệ hợp đồng liên quan đến việc thực hiện (hoặc không thực hiện) các quyền và nghĩa vụ theo thỏa thuận. Để hiểu một cách thấu đáo, cần phân biệt rõ hai trạng thái pháp lý này: vi phạm hợp đồng là hành vi đơn phương của một bên khi xử sự trái với cam kết (như nhà thầu thi công trễ hạn hoặc chủ đầu tư chậm giải ngân); còn tranh chấp hợp đồng chỉ thực sự xuất hiện khi các bên không thống nhất được ý kiến về việc đánh giá hành vi vi phạm đó, hoặc bất đồng về cách thức giải quyết các hậu quả phát sinh. Nói cách cách khác, hành vi vi phạm ban đầu chỉ là yếu tố phát sinh đơn phương, nhưng chính sự xung đột trong quan điểm xử lý hậu quả mới biến nó thành một vụ tranh chấp chính thức. Trong thực tế triển khai dự án, các dạng tranh chấp này diễn ra rất đa dạng, phổ biến nhất là các xung đột liên quan đến hồ sơ thiết kế, tiến độ thi công, chất lượng công trình không đảm bảo, nghĩa vụ thanh toán, bảo hiểm dự án và trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi một bên đơn phương chấm dứt hợp đồng.

[2] Đặc điểm của tranh chấp hợp đồng xây dựng

Về mặt bản chất và hình thức xử lý, tranh chấp hợp đồng xây dựng sở hữu những đặc điểm đặc trưng sau đây:

+ Bản chất của mâu thuẫn: Tranh chấp hợp đồng xây dựng cốt lõi là những mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa các bên trong mối quan hệ pháp lý phát sinh trực tiếp từ hoạt động xây dựng.

+ Tính chất về chủ thể: Chủ thể tham gia vào các vụ tranh chấp hợp đồng xây dựng chủ yếu là giữa chủ đầu tư và các nhà thầu thi công trong suốt quá trình triển khai hoạt động thi công xây dựng công trình.

+ Quyền tự định đoạt phương thức giải quyết: Việc giải quyết các xung đột này hoàn toàn do các bên tự định đoạt. Tùy theo mức độ mâu thuẫn, các bên tranh chấp có thể linh hoạt lựa chọn nhiều phương thức khác nhau để xử lý như: thương lượng, hòa giải, giải quyết tại Trọng tài thương mại hoặc khởi kiện ra Tòa án. Quyền lựa chọn phương thức nào là quyền hợp pháp của mỗi bên, nhưng quá trình thực hiện phải dựa trên cơ sở tôn trọng quyền, lợi ích chính đáng của nhau và không được trái với các quy định của pháp luật hiện hành.

[3] Nguyên nhân tranh chấp hợp đồng xây dựng

Các vi phạm xuất phát từ phía chủ đầu tư

• Sai phạm do khảo sát, thiết kế không cẩn thận.
• Chủ đầu tư đề xuất các yêu cầu vượt quá phạm vi hợp đồng; tự ý thay đổi thiết kế và quy phạm kỹ thuật; kéo dài thời gian giao tài liệ bản vẽ; kéo dài thời gian bàn giao mặt bằng.
• Chủ đầu tư hoặc đơn vị giám sát yêu cầu tăng/giảm khối lượng công trình hoặc yêu cầu kỹ thuật, chất lượng công trình mà không có sự thống nhất của nhà thầu thi công xây dựng công trình.
• Chủ đầu tư không thanh toán đúng tiến độ, khối lượng công việc.

Các vi phạm xuất phát từ phía nhà thầu

• Thi công không đúng thiết kế, không đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng công trình. Ví dụ; Nhà thầu không tuân thủ mô rả công nghê đã ghi trong đơn dự thầu.
• Các nguyên nhân tranh hcapas do dự phố hợp của các nhà thầu:

+ Nhà thầu phụ mới bị ảnh hưởng bởi phần công việc của nhà thầu phụ cũ để lại.

+ Nhà thầu A cho rằng chậm thi công do nhà thầu B bàn giao mặt bằng chậm.

+ Nhà thầu B cho rẳng mình thi cong chậm là do nhà thầu A kết nối chậm hay chưa cung cấp đủ nhiên liệu để chạy thử sau khi đã hoàn thành.

Các nguyên nhân tranh chấp liên quan đến giá:

+ Nhà thầu thay đổi công thức tính trượt giá. Nhà thuầ không có quy định về trượt giá, song giá vật liệu tăng nhanh làm nhà thầu không thể tiếp tục thực hiện hợp đồng.

+ Nhà thầu phụ bị chấm dứt, song yêu cầu thanh toán cho phần công việc chưa được nghiệm thu chất lượng.

+ Nhà thầu không tuân thủ quy định mua sắm, sau đó gặp rủi to tỉ giá lại muốn đổi lai chỉ số giá.

• Nhà thầu chậm thi công nhưng cho rằng do chủ đầu tư can thiêpj quá mức mà mình bị chậm thi công.
• Kéo dài tiến độ thi công công trình, không chấp hành lệnh thay đổi của chủ đầu tư dẫn đến tổn thật kinh tế hoặc kéo dài ngày công.
• Sử dụng thầu phụ không đủ năng lực (không phối kết về tiến độ thi công, không lưu giữ sổ sách, không ghi chép nội dung các cuộc họp, không sử dụng ban giải quyết tranh chấp, không phân đủ quyền cho ban quản lý đủ để quyết định, ngại rủi ro).
• Tạm ngừng hoặc dừng công trình không có lý do hợp pháp.

[4] Phân loại tranh chấp hợp đồng xây dựng

Tranh chấp hợp đồng xây dựng do vi phạm tiến độ thanh toán theo đúng hợp đồng

Khi các nhà thầu đã hoàn thành nghĩa vụ thi công theo hợp đồng nhưng chủ đầu tư lại không tiến hành thanh toán đầy đủ khối lượng mà nhà thầu đã thi công hoặc có thể tìm cách gây khó khăn, chậm trễ thanh toán làm thiệt hại kinh tế cho nhà thầu. Nhà thầu cũng cần lưu ý các điều khoản phạt do chậm thanh toán trong hợp đồng. Sau khi phát sinh tranh chấp này, để đảm bảo chứng minh cho hồ sơ của mình đủ điều kiện thanh toán, nhà thầu cần hoàn thiện đầy đủ chứng từ như:

+ Biên bản nghiệm thu khối lượng; biên bản nghiệm thu thanh toán, quyết toán.

+ Xuất đầy đủ hoá đơn giá trị gia tăg; gửi đủ các chứng chỉ bảo hành, chứng chỉ nguồn gốc nguyên liệu, vật liệu.

+ Gửi công văn đề nghị thanh toán đến chủ đầu tư.

Tranh chấp hợp đồng xây dựng do không đảm bảo tiến độ thi công, không đảm bảo chất lượng công trình

Trong lĩnh vực thi công xây dựng, tiến độ và chất lượng công trình là hai yếu tố cốt lõi, luôn được quy định chặt chẽ trong hợp đồng giữa chủ đầu tư và nhà thầu. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, do tác động của nhiều yếu tố chủ quan và khách quan (như thời tiết, điều kiện vốn, nhân lực), nhà thầu có thể không đảm bảo được mốc thời gian cam kết hoặc để xảy ra lỗi chất lượng. Điều này dẫn tới phát sinh tranh chấp gay gắt về việc phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại.

Khi đối diện với dạng tranh chấp này, các bên cần đặc biệt lưu ý 5 nguyên tắc pháp lý và kỹ trị sau đây:

+ Điều kiện đơn phương chấm dứt hợp đồng: Các bên chỉ được quyền chấm dứt hợp đồng nếu trong văn bản hợp đồng đã ký có quy định rõ: việc chậm tiến độ thi công hoặc không đảm bảo chất lượng công trình là điều kiện để một bên đơn phương chấm dứt hợp đồng trước thời hạn.

+ Nguyên tắc phạt vi phạm: Chủ đầu tư chỉ được yêu cầu phạt vi phạm hợp đồng nếu hai bên đã có thỏa thuận cụ thể về điều khoản phạt vi phạm trước đó. Nếu hợp đồng không ghi nhận, chủ đầu tư không có quyền áp dụng chế tài phạt.

+ Xác định giá trị bồi thường thiệt hại: Thiệt hại được yêu cầu bồi thường phải là thiệt hại thực tế phát sinh trực tiếp do lỗi của bên vi phạm gây ra. Khoản tiền này bao gồm: giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải gánh chịu và khoản lợi ích trực tiếp mà lẽ ra bên bị vi phạm đáng được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.

+ Kích hoạt quyền bảo lãnh (Đối với Chủ đầu tư): Chủ đầu tư có quyền yêu cầu nhà thầu phải giao chứng thư bảo lãnh thực hiện hợp đồng (nếu hợp đồng có quy định nghĩa vụ này). Đồng thời, chủ đầu tư hoàn toàn có quyền yêu cầu ngân hàng bảo lãnh thực hiện nghĩa vụ thanh toán đối với các thiệt hại xảy ra do lỗi chất lượng công trình từ phía nhà thầu.

+ Hoàn thiện hồ sơ chứng cứ để giảm thiểu rủi ro: Để chứng minh lỗi không thuộc về mình khi tranh chấp nổ ra, các bên cần chủ động hoàn thiện các chứng từ chứng minh đơn vị mình đã thực hiện đúng nghĩa vụ:

• Đối với Chủ đầu tư: Cần chuẩn bị các văn bản đôn đốc yêu cầu nhà thầu hoàn thành tiến độ; các biên bản làm việc giữa các bên thể hiện rõ nội dung nhà thầu trì trệ; và chứng từ ngân hàng chứng minh đã chuyển tiền tạm ứng, thanh toán đầy đủ theo hợp đồng.
• Đối với Nhà thầu thi công: Để giảm nhẹ hoặc miễn trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại, nhà thầu cần thu thập chứng cứ chứng minh việc chậm tiến độ là do yếu tố khách quan (thiên tai, dịch bệnh) hoặc hoàn toàn do lỗi của chủ đầu tư (chậm bàn giao mặt bằng, chậm phê duyệt bản vẽ).

Để tháo gỡ và giải quyết triệt để dạng tranh chấp này, các bên bắt buộc phải đối chiếu nghiêm ngặt giữa các điều khoản đã ký trong hợp đồng với hệ thống pháp luật chuyên ngành như Luật Xây dựng và các văn bản hướng dẫn thi hành về quản lý chất lượng, tiến độ công trình.

Tranh chấp hợp đồng xây dựng do một bên đơn phương chấm dứt hợp đồng trược thời hạn

Tranh chấp phát sinh từ việc đơn phương chấm dứt hợp đồng trước thời hạn là một trong những dạng xung đột gay gắt và gây thiệt hại tài chính nặng nề nhất. Dạng tranh chấp này có thể xảy ra từ cả hai phía (Chủ đầu tư hoặc Nhà thầu thi công). Trên thực tế, phần lớn các trường hợp đơn phương dừng hợp đồng trước thời hạn thường xuất phát từ phía nhà thầu. Khi giải quyết hoặc đối diện với loại tranh chấp này, các bên cần đặc biệt lưu ý các vấn đề cốt lõi sau đây:

+ Quyền yêu cầu phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại: Bên nào đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không có lý do chính đáng (không có căn cứ pháp lý hoặc không theo thỏa thuận trong hợp đồng) thì bị coi là hành vi vi phạm nghiêm trọng. Khi đó, bên bị vi phạm có toàn quyền yêu cầu bên lỗi phải bồi thường toàn bộ thiệt hại phát sinh và chịu phạt vi phạm hợp đồng (nếu trong hợp đồng có quy định điều khoản phạt vi phạm).

+ Nghĩa vụ bảo lãnh ngân hàng: Trong trường hợp bên vi phạm đơn phương chấm dứt hợp đồng là Nhà thầu thi công, Chủ đầu tư có quyền yêu cầu ngân hàng phát hành thư bảo lãnh thực hiện hợp đồng tiến hành thanh toán nghĩa vụ bảo lãnh (tịch thu tiền bảo lãnh) để bù đắp các tổn thất ban đầu.

+ Ưu tiên giải pháp thương lượng trước khi ra quyết định: Do hậu quả tài chính của việc hủy bỏ hợp đồng giữa chừng là cực kỳ lớn (bao gồm chi phí phạt, chi phí tìm nhà thầu mới thay thế, chi phí cơ hội do chậm tiến độ tổng thể), cả Chủ đầu tư và Nhà thầu cần phải tính toán, cân nhắc kỹ lưỡng tất cả các khoản bồi thường và phạt vi phạm có thể phát sinh. Các bên nên chủ động tổ chức thương lượng, đàm phán với đối tác để tìm phương án tháo gỡ trước khi đưa ra quyết định chính thức bằng văn bản nhằm hạn chế tối đa rủi ro kéo nhau ra Tòa án hay Trọng tài.

[5] Nguyên tắc giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng

Khi giải quyết các xung đột phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng xây dựng, ngoài việc phải bảo đảm đúng các nguyên tắc xử lý tranh chấp dân sự, thương mại nói chung, các bên bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc đặc thù được quy định trong Luật Xây dựng. Cụ thể bao gồm:

+ Tôn trọng thỏa thuận hợp đồng và tính bình đẳng: Quá trình giải quyết tranh chấp phải dựa trên cơ sở tôn trọng tối đa các điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng và những cam kết hợp pháp của các bên trong suốt quá trình thực hiện dự án. Đồng thời, phải bảo đảm nguyên tắc bình đẳng về quyền lợi, nghĩa vụ và tinh thần hợp tác cùng có lợi.

+ Đề cao trách nhiệm tự thương lượng của các bên: Luật Xây dựng quy định các bên trong hợp đồng trước hết phải có trách nhiệm tự thương lượng để tìm tiếng nói chung giải quyết tranh chấp. Đây là bước đi tiên quyết giúp tiết kiệm thời gian và chi phí cho cả hai bên.

+ Linh hoạt lựa chọn cơ chế phân xử tài phán: Trong trường hợp các bên không thể tự thương lượng thành công, tùy thuộc vào điều khoản thỏa thuận đã ký, tranh chấp sẽ được giải quyết thông qua một trong các phương thức: Hòa giải (qua trung gian), Trọng tài thương mại hoặc Khởi kiện ra Tòa án nhân dân theo đúng quy định của pháp luật hiện hành.

[6] Những lưu ý quan trọng khi giải quyết tranh chấp xây dựng

Tranh chấp hợp đồng xây dựng thường có giá trị lớn, liên quan nhiều bên tham gia và gắn với các yếu tố kỹ thuật phức tạp. Trong thực tế, không ít doanh nghiệp hoặc nhà thầu gặp bất lợi không phải vì không có căn cứ pháp lý mà do xử lý thiếu chiến lược, không lưu trữ hồ sơ đầy đủ hoặc thực hiện sai quy trình. Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp, các bên cần đặc biệt lưu ý một số vấn đề quan trọng dưới đây để hạn chế rủi ro và bảo vệ quyền lợi của mình.

Không tự ý dừng thi công khi chưa đủ căn cứ

Nhiều nhà thầu lựa chọn dừng thi công khi chủ đầu tư chậm thanh toán hoặc phát sinh mâu thuẫn trong quá trình thực hiện hợp đồng. Tuy nhiên, nếu việc dừng thi công không đúng điều kiện đã thoả thuận hoặc không thực hiện đúng trình tự thông báo thì nhà thầu có thể bị xem là bên vi phạm hợp đồng. Trước khi dừng thi công, cần:

+ Kiểm tra điều khoản hợp đồng về quyền tạm ngừng hoặc chấm dứt thi công;

+ Gửi văn bản thông báo cho chủ đầu tư;

+ Xác định rõ nghĩa vụ bị vi phạm;

+ Lập biên bản hiện trạng công trình và khối lượng đã thực hiện.

Việc thực hiện đúng quy trình sẽ giúp hạn chế nguy cơ bị yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc phạt vi phạm hợp đồng.

Thu thập và lưu trữ chứng cứ đầy đủ

Trong tranh chấp xây dựng, chứng cứ là yếu tố quyết định khả năng bảo vệ quyền lợi của các bên. Những tài liệu như hợp đồng, phụ lục hợp đồng, biên bản nghiệm thu, hồ sơ thanh toán, nhật ký thi công, email trao đổi hoặc công văn làm việc đều có giá trị quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp. Do đó, doanh nghiệp và nhà thầu cần:

+ Lưu trữ hồ sơ theo từng giai đoạn thực hiện công trình;

+ Lập biên bản đối với các phát sinh ngoài hợp đồng;

+ Xác nhận khối lượng và tiến độ bằng văn bản;

+ Lưu giữ đầy đủ nội dung trao đổi giữa các bên.

Nhiều trường hợp trên thực tế, việc thiếu chứng cứ hoặc quản lý hồ sơ không chặt chẽ khiến bên có quyền lợi hợp pháp gặp khó khăn khi khởi kiện hoặc yêu cầu bồi thường.

Kiểm tra kỹ điều khoản phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại

Khi phát sinh tranh chấp, các bên thường yêu cầu phạt vi phạm hoặc bồi thường thiệt hại theo hợp đồng. Tuy nhiên, không phải mọi yêu cầu đều được cơ quan giải quyết tranh chấp chấp nhận.VCần xem xét:

+ Điều khoản phạt vi phạm có hợp lệ hay không;

+ Mức phạt có phù hợp quy định pháp luật;

+ Thiệt hại thực tế có chứng minh được không;

+ Có mối quan hệ giữa hành vi vi phạm và thiệt hại phát sinh hay không.

Đối với tranh chấp xây dựng, việc chứng minh thiệt hại thực tế thường khá phức tạp vì liên quan đến tiến độ công trình, chi phí nhân công, thiết bị, vật tư và nhiều yếu tố kỹ thuật khác.

Lưu ý thời hiệu khởi kiện tranh chấp

Một trong những vấn đề quan trọng nhưng thường bị bỏ sót là thời hiệu khởi kiện. Nếu hết thời hiệu theo quy định pháp luật, Toà án có thể từ chối giải quyết yêu cầu của bên khởi kiện. Vì vậy, ngay khi phát hiện hành vi vi phạm hợp đồng, các bên cần: xác định thời điểm phát sinh tranh chấp; Kiểm tra thời hiệu khởi kiện còn hay không; Chuẩn bị hồ sơ và thực hiện thủ tục pháp lý kịp thời. Việc chậm trễ xử lý có thể làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền yêu cầu thanh toán, bồi thường hoặc xử lý trách nhiệm của bên vi phạm.

[7] Quy trình giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng

Tranh chấp hợp đồng xây dựng thường liên quan đến nhiều tài liệu kỹ thuật, hồ sơ nghiệm thu, tiến độ thi công và nghĩa vụ thanh toán. Vì vậy, việc xử lý tranh chấp cần thực hiện đúng trình tự để đảm bảo quyền lợi và hạn chế rủi ro pháp lý cho các bên.

Bước 1: Rà soát hồ sơ và xác định nội dung tranh chấp

Trước tiên, các bên cần rà soát toàn bộ hồ sơ liên quan đến quá trình thực hiện hợp đồng để xác định rõ bản chất tranh chấp. Hồ sơ cần kiểm tra bao gồm hợp đồng xây dựng, phụ lục hợp đồng, biên bản nghiệm thu, hồ sơ thanh toán, nhật ký thi công, hồ sơ phát sinh khối lượng, công văn trao đổi và các tài liệu kỹ thuật liên quan.

Thông qua việc đối chiếu hồ sơ thực tế với nội dung hợp đồng, các bên có thể xác định được:

+ Nghĩa vụ nào đã bị vi phạm;

+ Bên nào có trách nhiệm;

+ Giá trị thiệt hại hoặc công nợ phát sinh;

+ Điều khoản xử lý vi phạm được áp dụng.

Đây là bước đặc biệt quan trọng vì toàn bộ quá trình thương lượng hoặc khởi kiện sau này đều phụ thuộc vào chứng cứ và hồ sơ pháp lý ban đầu.

Bước 2: Thương lượng giải quyết tranh chấp

Sau khi xác định nội dung tranh chấp, các bên nên ưu tiên thương lượng để tìm phương án xử lý phù hợp. Trong lĩnh vực xây dựng, thương lượng luôn là giải pháp được khuyến khích vì giúp tiết kiệm chi phí, tránh gián đoạn thi công và hạn chế ảnh hưởng đến quan hệ hợp tác.

Khi thương lượng, các bên cần:

+ Làm rõ yêu cầu của mình;

+ Đưa ra căn cứ pháp lý và hồ sơ chứng minh;

+ Ghi nhận đầy đủ nội dung làm việc bằng biên bản;

+ Xác định rõ phần đã thống nhất và chưa thống nhất.

Đối với các tranh chấp về thanh toán, phát sinh khối lượng hoặc chậm tiến độ, nhiều trường hợp có thể được giải quyết hiệu quả nếu các bên thiện chí và có đầy đủ hồ sơ chứng minh.

Bước 3: Hoà giải hoặc giải quyết bằng trọng tài thương mại

Nếu thương lượng không đạt kết quả, các bên có thể lựa chọn hoà giải hoặc trọng tài thương mại theo thoả thuận trong hợp đồng.

Hoà giải giúp các bên có thêm cơ hội giải quyết tranh chấp thông qua bên trung gian độc lập như luật sư, hoà giải viên thương mại hoặc đơn vị tư vấn chuyên môn. Phương án này thường phù hợp khi các bên vẫn muốn duy trì quan hệ hợp tác và tiếp tục thực hiện dự án.

Trong trường hợp hợp đồng có điều khoản trọng tài, tranh chấp có thể được giải quyết tại trọng tài thương mại. Đây là phương thức được nhiều doanh nghiệp xây dựng lựa chọn do có tính bảo mật cao, thủ tục linh hoạt và thời gian giải quyết nhanh hơn so với Toà án. Tuy nhiên, trọng tài chỉ được áp dụng khi có thoả thuận trọng tài hợp lệ trong hợp đồng hoặc văn bản riêng giữa các bên.

Bước 4: Khởi kiện tại Toà án có thẩm quyền

Khi các phương thức khác không mang lại kết quả, một bên có quyền khởi kiện tại Toà án để yêu cầu giải quyết tranh chấp theo quy định pháp luật.

Hồ sơ khởi kiện thường gồm:

+ Đơn khởi kiện;

+ Hợp đồng xây dựng;

+ Hồ sơ nghiệm thu;

+ Hồ sơ thanh toán;

+ Chứng cứ chứng minh hành vi vi phạm;

+ Tài liệu chứng minh thiệt hại thực tế.

Sau khi thụ lý vụ án, Toà án sẽ tiến hành các thủ tục tố tụng như hoà giải, thu thập chứng cứ, giám định kỹ thuật, định giá tài sản và xét xử vụ án theo quy định.

Đối với các tranh chấp xây dựng có giá trị lớn hoặc liên quan yếu tố kỹ thuật phức tạp, việc chuẩn bị chiến lược pháp lý và chứng cứ ngay từ đầu có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp hoặc nhà thầu thi công.